᾿
DIE GRIECHISCHEN
CHRISTLICHEN SCHRIFTSTELLER
DER
ERSTEN DREI JAHRHUNDERTE
HERAUSGEGEBEN VON DER KIRCHENVÄTER-COMMISSION DER KÖNIGL. PREUSSISCHEN AKADEMIE DER WISSENSCHAFTEN MAN, ER)
LER RE
GELASIUS KIRCHENGESCHICHTE
5. 7.50 LEIPZIG J. €. HINRICHS’scnz BUCHHANDLUNG 1918
(A)
5
IN DER REIHENFOLGE DES ERSCHEINENS BAND 28
Druck von August Pries in Leipzig.
ΝΝ
KMA
oO [65] [5 ei [3 0} [2 an - [| ΕΞ a A je) Z 14) -« A ri [65] jan]
STIFTUNG
WENTZEL;-
GELASIUS KIRCHEAGESCHICHTE
HERAUSGEGEBEN IM AUFTRAGE DER KIRCHENVÄTER-COMMISSION
DER KÖNI6L. PREUSSISCHEN AKADEMIE DER WISSENSCHAFTEN
AUF GRUND DER NACHGELASSENEN PAPIERE VON
Pror. Lit. GERHARD LOESCHCKE
DURCH
Dr. MARGRET HEINEMANN
LEIPZIG J. C. HINRICHS’scaz BUCHHANDLUNG 1915
MW WA = "ΙΝ
ne ΠΗ AR
4
ΓᾺΡ Ἧ: uns ltr 13 “
WR wu εἰ P„
Ki; 2 Ὶ
EIER NER ur;
a
|
u sl u NER
Ὡ ἜΗΝ ᾿ ΐ ΕΝ Εν > 5 5 27 un ἊΨ Be ἐν ΝΡ τυ! RT I ji ii - ur 62 ᾿ Ἑ“.
Pr ᾿ ge D j x
a with) (ae Bu ἢ" ΤῊ εν % ΜΝ
» re l a:
= ν Ϊ Έ ᾿ ᾿ ᾿ f y ]
" ᾿ ἣν
h > j 1,
’ 4 ser ὩΣ ΒεῚ ” 1 A ἜΝ Ν᾿ Ι ᾿ 1 "" ἊΣ 2 je ar. 1 ᾿ VRR » u |
INHALT VON GELASIUS KIRCHENGESCHICHTE
Vorwort.
Einleitung I. Handschriften . II. Gruppierung der na III. Capitelindices . IV. Ausgaben.
V. Gelasius, sein Werk und seine Onellen
VI. Quellenübersicht . Text
Register I. Biblischer Index . " Altes Testament . Neues Testament 5 ΠῚ: δαὶ und Parallelechriftsteller III. Namenregister . IV. Wortregister
Seite
IX
ΠΟ ΧΤ ΚΙ ΧΧΥ ΧΧΥΙ ΧΧΥΠΙ ΧΧΧ
208 990.. 989
h ᾿ ILAYF Paar ἜΝ
Vorwort.
Länger als es in menschlicher Berechnung lag, hat die Ausgabe des Gelasius von Cyzieus auf sich warten lassen. Durch die täglichen Aufgaben des Lehrberufes in Anspruch genommen, durch seine ge- schwächte Gesundheit gehemmt, hat Gerhard Loescheke sie, obwohl die Arbeit nie völlig geruht hat, nieht selbst vollenden können. Als sein Vermächtnis habe ich sie im Jahre 1912 übernommen, nachdem ieh ihn sehon seit 1908 bei den Vorarbeiten hatte unterstützen dürfen.
Wenn ich seinen letzten Wunsch, daß ich das gemeinsame Werk zu Ende führen möchte, erfüllen konnte, so habe ich es vornehmlich der selbstlosen Mitarbeit seines treuen Freundes Hans Lietzmann zu danken. Ihm haben Manuseript und Correcturbogen in jeder Phase vorgelegen; durch Rat und Tat hat er mehr geholfen, als aus den An- merkungen abzulesen ist; ohne seine Ermutigung hätte ich nicht ge- wagt, die Verantwortung für die Ausgabe zu übernehmen.
Neben ihm danke ich K. Holl für unschätzbare Unterstützung und reiche Förderung bei Durchsicht der Correcturen.
C. Sehmidt und E. Klostermann haben die zweite Correetur ganz, A. Brinkmann und P. Friedländer ‚sowie G. Pasquali, ehe sie durch Kriegsdienst verhindert wurden, einige Bogen gelesen und manche Verbesserung vorgeschlagen. Noch in den letzten Wochen hat Professor Stroux die Mühe auf sich genommen, die Collationen für einen größe- ren Abschnitt in einer Baseler Handschrift nachzuprüfen und zu ergän- zen. Ihnen allen sei herzlicher Dank gesagt.
Ferner habe ich in G. Loeschekes Namen alte Dankesschuld an alle abzutragen, die vordem die Arbeit gefördert haben: die Göttinger Gesellschaft der Wissenschaften hat auf Fürsprache ihres einstigen Sekretärs Ed. Schwartz die Mittel zur Beschaffung von Handsehriften- photographien bewilligt, G. Mercati hat die Handschriften der Vaticana,
Ratti den A nbrosianus, G. Dalman den Hierosolymitanus nachgeschlagen Gelasius. B
IX Gelasius
und photographieren lassen, P. Glaue die Klassifizierung der Codices von Madrid, F. C. Burkitt die der Codices von Cambridge ermöglicht, Parmentier seinerzeit die Aushängebogen von Theodoret zur Verfügung gestellt.
Die Herausgabe des Bandes übernahm auf Empfehlung P. Wend- lands die Berliner Kirchenväter-Commission. Der Krieg hat das Ar- beitstempo zu meinem Bedauern verlangsamt.
Cassel, im August 1917.
M. HEINEMANN
I. Handschriften.
A! — Codex Ambrosianus 534 (M SS sup.), ältere Hand -s. XII A \oder XII. | A? — Codex Ambrosianus 534, jüngere Hand 5. XII.
Da wir die Handschrift im Original nie gesehen haben und bei der Collation allein auf Photographien angewiesen waren, gebe ich die Beschreibung nach dem Katalog von Martini e Bassi: »cod. chartac. em. 29,5 >< 19,4; ff. II + 297 (paene omnia margg. a tineis corrosa, nune nova charta refeeta; complura humiditate foedata; partim vacua 367, 1979, 2507; quaedam lacera; ff. exciderunt post 117 et 297, alıa fortasse 4115 locis ete.) 5. XIII.< !
Der Schreiber erster Hand ist zufolge seiner Unterschrift fol. 274r ein gewisser Johannes.” Der Codex gehörte ursprünglich Manuelis Sophianus und kam im Jahre 1606 von der Insel Chios nach Mailand.
Er enthält fol. 1—72 die Kirchengeschichte des Gelasius von Uyzicus, jedoch in gestörter Reihenfolge, indem fol. 1—237 einen Nach- trag von A? darstellen: 1—19r Buch 11], das aber nur achtzehn der in dem voraufgehenden Pinax aufgezählten Capitel umfalst, während die letzten vier fehlen. Eins davon, Cap. 19, folgt im Codex mit zwei weiteren Constantinbriefen zusammen (5. Anhang I. II S. 192 ff) nach Schluß des zweiten Buches, und es findet sich daneben fol. 67Y ein Zeichen, das auf das dritte Buch zurückverweist, mit der Randbemer- kung: ζήτει (ταῦτας (die Schrift ist hier zerstört) τοῦ τρίτου λόγου ἐν τῇ ἀρχῇ λείπεται γὰρ ar ἀρχῆς μέχρι τῶν ὅδε (so) ση μεῖον τόδε. Im Druck ist der Brief an seinen Ort gerückt (vgl. 5. 159 8). 197 (am Ende) — 22. 150 sodann die Rede Constantins nachgetragen. Ein Rand- zeichen und die Capitelzahl ı$ leiten auf die Stelle, wo sie einzufügen ist, d. h. auf fol. 35°. Dort findet sich denn auch eine Notiz von späterer
1) Ob wirklich die HS durchgehends auf Papier geschrieben ist, erscheint nach der Photographie zweifelhaft. Man glaubt bisweilen — zum mindesten wo es sich um A! handelt — die Structur des Pergaments zu erkennen.
2) Die Unterschrift lautet:
γραφῆς τὸ τέρμα Tod παρόντος βιβλίου φϑάσας ὃ γράψας, τῷ ϑεῷ χάρις λέγω οἰχτρὸς μοναχὸς εὐτελὴς ἰωάννης B*
ΠῚ Gelasius
Hand: ζήτει ἐν τῇ ἀρχῇ μετὰ Preroadıa εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ τρίτου, κεφ. ιϑ' σημεῖον τόδε. Doch nicht genug damit, folgt Ende 22Y noch einmal und zwar von derselben Hand A? in vierzehn Zeilen der Anfang derselben Rede mit der ausführlich motivierenden Überschrift: ἔλλειμα
δευτέρ- ἐκ τῆς πρωτ᾽ πραγματείας τῆς παρούσης ἐκκλησιαστικῆς εἴτε ἱστορίας χρὴ εἰπεῖν εἴτε πρακτικῆς εἰδήσεως κεφάλαιον ἴϑ'1 und am Rand außerdem καὶ τοῦτο εἰς ἀναπλήρωσιν τῆς ἐλλείψεως. Nachträglich ist die Wiederholung durch kreuzweis hindurchgezogene Striche un- eiltig gemacht. Daraus ergibt sich für A folgendes Bild: A? fol. 1-19: Buch III 1—18 S. 135—182 19 αν Buch 17.194 S. 46,5—54, 24 (Oratio Constantini) . 22. (am Ende): Buch II 7,1—3 (Or. Const. Anfang wiederholt und getilgt)
nn
;. 46,546, 20
ἌΣ 3.7298 Buch I Prooem. 1—13 S. 1, 23—4, 10 Al τ 9»: Buch I Prooem. 13—II 1.1 S. 4,10---31,1 A® 332367: „Buch II 1145 S.31.7- 49,9 Ai 37:67: Buch II 4,538 S. 42, 9—137
mit zwei Lücken (II 7, 1— 44 — 8. 46,5—54,24 und 188 Ds We 60,12 fehlt) AI 677 12x: 2 Buch 1Π 19 md An- hang 1.1 . 183— 200. Oder wenn wir den Druck zugrunde legen, ist der Text folgender- malien auf die beiden Schreiber zu verteilen:
[6 p}
8..1,23—4, 10 — A? Sa
31,7-2,9—= A? 12,9—46,4 — A! 46,5—54,24 — A? 54,25—137,7 = A! (56,17—60,12>)
135—182, 36 — A? 183—200,19 = Al
Da A? enger (ca. 42 Zeilen) schreibt als A! (ca. 37 Zeilen), so ist fol. 36Y (nach 5. 42,9) fast leer geblieben. Aus dem Verhältnis von A? zu A! ergibt sich jedenfalls der Schluß, daß A? imstande war, die in A! vorhandenen Lücken aus einem vollständigeren Exemplar des Gelasius- textes auszufüllen. Bei der Sorgfalt, mit welcher der Correetor gear-
. . R \ = , r ᾿ ἜΝ
1) vgl. Photius Bibl.: ἀνεγνώσθη καὶ πραχτικὸν τῆς πρώτης συνοδοῦυ ev τρισὶ τόμοις. Γελασίου δὲ ἔφερε τὸ βιβλίον ἐπιγραφήν" οὐ μᾶλλον ὑπάρχον πρακχτιχὸν ἢ ἱστορικόν.
Einleitung: I. Handschriften xml
beitet hat, wäre ıım schwerlich die Lücke 56, 17—60, 12 entgangen: daher erscheint es wohl möglich, sie erst in späterer Zeit entstanden zu denken. Was es mit der fol. 951 ın der Randnotiz erwähnten Quater- nionenzählung auf sich hat, ıst weder aus dem Katalog der Ambrosiana noch aus den Photographien ersichtlich; Ceriani! gibt an, daß sich fol. 187 die Quaternionenzahl β΄ finde. Genaueres ließe sich, wenn es bei der Zerstörung der Ränder überhaupt möglich sein sollte, nur an dem Originaleodex feststellen. Von Capitelzählung sind wenige Spuren vorhanden, und zwar nur von der Hand A?; fol. 33V steht εὖ, 34r ze, 377 ιξ, 38r τῇ, 19° 48. innerhalb des 3. Buches fol. 37 &, ὅτ ἢ, 5 ze, 19. (ὃ und ze.
In dem sehr umfangreichen Codex folgt auf Gelasius zunächst von fol. 72V an Athanasıı Alexandrini de Dionysio episc. Alexandr.
Die Handschrift ist für Gelasius von grundlegender Bedeutung, da nur in ihr der größte Teil des dritten Buches enthalten ıst; aber sie ist nicht Archetypus für die späteren HSS.
Codex Vaticanus graecus 1142, s. XIII, nachgewiesen von G. Mer- cati, collationiert nach Photographie. Die Handschrift enthält fol. 58r—66V ein Fragment des Buches 1], beginnt mitten im Zusammen- hang S. 55,29, umfaßt den Philosophendialog und bricht nach den auf das Glaubensbekenntnis folgenden Sätzen S. 104,19 ab unter Hin- zufügung der Worte: τέλος τῶν διαλέξεων τῆς πρώτης συνόδου. Capitelzählung fehlt. Die Überlieferung ist der des Ambrosianus nächst- verwandt, wofür der Apparat hinreichend zeugt.
Codex Hierosolymitanus 111, chart., a. 15855s—1591, γραφὲν ὑπὸ “Ἱεροϑέου μητροπολίτου Moveußaoias. fol. 9—42 enthalten den Text des Balforeus, d.h. Buch I und II, dazu die drei Briefe Constantins S, ıs3ff. Collationiert nach Photographie, die der gütigen Vermitte- lung G. Dalmans verdankt wird. Capitelzählung fehlt. Nur im Philosophendialog treten unvermittelt Zahlzeichen am Rande auf, die von 4—£y’ reichen. An mehreren Stellen finden sich Randbemer- kungen dogmatischen Inhalts; vgl. Apparat zu 32,21—74,10. Hin- zuzufügen ist S. 184,15 eine schwer zu entziffernde Bemerkung die etwa lautet: κακοσύντακτον καὶ ἔννοιαν μὴ ἐμφαῖνον ὅλον τὸ τ ον und zu 127,16 ein langer Erguß, der sich über die Hälfte des seit- liehen und einen Teil des unteren Randes erstreckt, dessen Ent- zifferung — die Buchstaben sind in der Photographie winzig klein — mir aber die Mühe nicht zu lohnen schien; der Anfang lautet: χαινόν
1) Ceriani in Monumenta sacra et profana t. I fase. II p. VI.
ΡΙ
| N
Κ͵ΙΝ Gelasius
μοι δοχεῖ εἶναι TO λεγόμενον μὴ ἐνεργείᾳ γεγεννῆσϑαί ποτε τὸν υἱόν. ἀλλὰ δυνάμει εἶναι ἐν τῷ πατρὶ ἀγεννήτος. εἰ γὰρ τοῦτο, πῶς συναΐδιος καὶ συνάναρχος τῷ γεννήτορι, εἴπερ δυνάμει ἀνυπόστατός ἐστιν κτλ.
Codex Vaticanus graecus 830 a. 1446; fol. 105 steht der Vermerk: ἀπὸ βιβλίου usußoavov τοῦ μοναστηρίου τῆς χώρας. Nachgewiesen von G@. Mereati, collationiert nach Photographie. Fol. 1—S9 enthalten den Text des Balforeus.
Codex Parisinus Suppl. gr. 516 a. 1572 enthält den Text des Balforeus. Auf Gelasius folgt zunächst Athanasius de sententia Dionysn, was in Omonts Beschreibung übersehen ist. Vorn finden sich ausführ- liche Ausleihevermerke, um deren Lesung sich W. Levison in Bonn freundlich bemüht hat. Der eine lautet: »Ce p(rese)nt livre a este consigne a Monsieur de Montaignae Conseiller du Roy en sa court de parlement de Bordeaulx ἃ... po(ur) le service de sa Majt® en court., pour estre mis entre les mains de Monsieur du ferrier du Conseil prive du Roy et son Ambassadeur a Venize lequel le jouira 51] luy plaist et le gardera jusques au retour de Monsieur de Noailles evesque d’Aqs a qui le d(it) livre appartient faist au Port de Gravoza (e)z Raguze ce jourduy xx ὃ jo(ur) de novembre 1572.
Die Zeilen der HS sind von je fünf zu fünf am Rande gezählt. Alles ist von einer Hand geschrieben, doch haben verschiedene Hände gelegentlich Correeturen vorgenommen. Sinnlose Lesarten sind, wohl schon von erster Hand, durch .'. ausgezeichnet worden. Die nahe Verwandtschaft mit V! ist handgreiflich. Collationiert ist die HS ın Bonn von G. Loescheke allein.
Codex Monacensis graecus 43, chart., 5. XVl. Der Codex ist aus 2 HSS zusammengesetzt. Die erste umfalst die Acten der nicaenischen und ephesinischen Synode (bis fol. 4290), die zweite enthält Schriften des Georgius Scholarius, einsetzend mit der πρὸς τὴν ἀνατολικὴν σύνοδον, ferner (fol. 484r) einen Brief Papst Nikolaus’ V.in der Über- setzung des Theodorus von Gaza und (fol. 455) einen Brief des Bessarion von Nieaea und bietet am Schluß den Vermerk: χάλλιον μετεγράφη ἢ εἶχε τὸ πρωτότυπον. Die Capitelzählung ist, wie im Apparat ver- merkt, in weitem Umfang durchgeführt. Collationiert ist die HS von G. Loescheke und mir gemeinsam in Bonn.
Codex Parisinus graecus 413, chart., 5. XVI. Die HS trägt vorn den Vermerk: transeriptum ex vetusto exemplari Bibliothecae Grima- nae, Venetiis anno 1561. Recognoverunt Joh. et Andreas Huraultıi fratres. Sie ist sehr sorgfältig und peinlich von einem offenbar geübten Schreiber geschrieben. P! ist mit M? auf das allernächste verwandt:
ΡΣ.
Einleitung: I. Handschriften ΧΥ
auch Μ2 wird aus dem Grimanischen Codex abgeschrieben sein. Was die Güte der beiden Abschriften angeht, so ist P! vorzuziehen, da er kaum einen Fehler enthält. Beachtenswert ist, daß in der Vorlage von P!, wenn M? auch aus ihr stammt, eine Blattversetzung statt- den haben muß, nachdem ΜῈ abgeschrieben war (vgl. S. 117, 24). Die Capiteleinteilung stimmt im allgemeinen mit der von M?* über- ein. Collationiert ist die HS von G. Loescheke und mir gemeinsam in Bonn.
Codex Parisinus graecus-414, s. XVI nach Omont von Nicolas Sophianos! geschrieben, was heute aber nicht mehr aus der HS zu entnehmen ist. Von Eusebs KgI enthält sie den Anfang bis 46,12, ferner die Vita Constantini (vgl. Heikel p. XVII) und Oratio ad sanetum eoetum. Der Gelasiustext hat drei Lücken: a) es fehlt der Anfang bis 9,32. Diese Lücke ist nachträglich entstanden; die Quaternionen- zählung erweist, daß der ganze erste Quaternio verloren gegangen ist. — b) Es fehlt 132,6—133,20 und ὁ) 137,4—7 sowie 183,1—154, 22. Die beiden letzten Lücken sind in der Vorlage begründet, was das beigeschriebene λείπει beweist. Es fehlt jedesmal eine Seite. Die Capitelzählung ist die gleiche wie in ΜῈ Pt. Die HS gehört eng zu der Grimani-Klasse. Sie ist collationiert von (ἃ. Loescheke in Bonn.
Außer diesen für die Texteonstitution benutzten HSS sind eine srößere Reihe nachgewiesen und die meisten entweder collationiert oder zum mindesten durch Stichproben klassifiziert, aber als wertlos außer acht gelassen worden. An der Spitze stehe Codex Vindobonensis ms. histor. Graee. nr. 127 olim 56, pergam., 5. XII oder XIV. Größe des Codex 12,8><19, des Schriftraumes 8,5><13,5. Der erste Quaternio ist verloren. Die HS enthält auf den ersten Blättern ein Stück des Philosophendialoges von 68,6—99,13. Trotz ihres Alters erwies sie sich leider als wertlos, da der Text durch attieistische Correeturen, durch willkürliche Kürzungen und Veränderungen sowie durch Emen- dationsversuche verfälscht ist. Ich bezeichne die Lesarten in den Bei- spielen mit W: 68,22 ἐκδώσαντος) ἐκδεδωκότος W — 68,25 ἐκϑησάντων)])
ἀποφηναμένων W — 70,25 va... γνώσῃ) ἵνα... γνῷς W — T1,16 φῆσον)]) δεῖξον W — 71,25 διατιτρώσχεις] διαδιδυέσξεις Ὗ -- 8, 1 βλέμματι! ὄμματι W — 89,24 πᾶν γὰρ - 90,1 ἀϑάνατος) καὶ μετ᾽
ὀλίγα W — 93,15 ἀλλὰ — 94,1 τὸ ἅγιον) καὶ τὰ ἕξῆς W. Dies möge zur Charakteristik genügen. Die übrigen HSS sollen nur kurz aufgezählt werden:
Codex Berolinensis 1498 Phil. = 177 Meerm., 5. XV.
1) Ein Manuelis Sophianus war der Besitzer von A (vgl. S.XD.
τῷ
XVl Gelasius
Codex der Bibliothek von Bordeaux = Omont Inventaire sommaire D 23, s. XVI (blieb uns unbekannt).
Codex B 3. 18. 305 des Trinity College zu Cambridge, 5. XV/XVI.
Codex B 9. 5. 315 des Trinity College zu Cambridge, 5. XV. Probephotographien sind der gütigen Vermittelung von F.C. Burkitt zu danken.
Codex der bischöflichen Bibliothek von Evreux, 5. XVI = Omont Inventaire sommaire D 48 (nähere Angaben waren nicht zu erhalten).
Vier Codices Matritenses, und zwar National Bibl. Ms. gr. 4672, 4791, 4807, Königl. Bibl. VII. Β. 1, alle 5. XVI, hat P. Glaue die Güte gehabt an den entscheidenden Stellen zu vergleichen oder zu photo- graphieren.
Codex Monacensis graecus 40, Apographon von M?.
Codex von Utrecht 7 (Gr. 3 antea 279d), saec. XVI, Apographon von V.
Codex X von Turin (Pasinus p. 75) blieb unzugänglich.
Vaticanus graecus 1163, 5. XVI, nachgewiesen von G. Mercatı.
Vatiecanus Reg. gr. 73, s. XVI.
Vaticanus Ottob. gr. 261, 5. XVI, nachgewiesen von (ἡ. Mercatı.
Codex Vallicellianus 3. 192 enthält fol. 130—134 den Brief Con- stantins an Arius und die Arianer (δ. 183 ff), ist aber ebenfalls Apo- sraphon von V!, 5. XV.
Eine lateinische Übersetzung des landläufigen Textes im British Museum Nero DX, 5. XVII ist angeblich nach einer vaticanischen HS von H. Cuffins angefertigt, ist aber wertlos.
Il. Gruppierung der Handschriften.
In der Reihenfolge der Handschriften nimmt der Ambrosianus A unstreitig die erste Stelle ein. Trotzdem geht es nicht an, den Text auf ihm allein aufzubauen; denn A enthält Lücken, willkürliche Ände- yungen und Interpolationen. Wie wertvoll die Kontrolle durch die übrigen HSS ist, läßt sich aus der Überlieferung des dritten Buches lernen. Wo wir auf A allein angewiesen sind, müssen wir häufig die Parallelüberlieferung heranziehen oder zur Conjectur greifen, um Mib- verständnisse oder Fehler der HS zu beseitigen. Die Fälle hingegen, wo A allein das Riehtige im Widerspruch zu den übrigen Zeugen bietet, sind selten, Bei der Gestaltung des Textes wurde deshalb eklektisch verfahren. Wir unterscheiden drei Klassen von Handschriften:
AHR VYıapz MPPIP2
Einleitung: Il. Gruppierung der Handschriften ΧΥΠ
AHR AHR Zunächst mögen A und H einzeln charakterisiert werden. R gehört so eng zu A, daß sich eine eigene Behandlung erübrigt; es teilt mit ihm Lücken und eine auffallende Neigung zur Umstellung von Wörtern.
A A
Lücken finden sich z. B. an folgenden Stellen: 8. 3,19 ἐκκλησίας >A? — 4,14 zoo > Al — 15,15 τὸ anavvorarov > A! — 32,17 πληρώσας δὲ εἰς τούσδε τοὺς χρόνους, οὐκ ἀπόνως > A? — 34,14 ἀπὸ -- 16 χακὸν > A? -- 80,14: τραπῆναι > A? -- 52,7 ταύτης — 8 ἡμετέρας > A? — 56,17 — 60,12 > Αἴ, also eine Lücke von vier Druckseiten — 34,10 ἐπισκόπου > AIR — 94,29 ἅπαντες > AIR — 102,2 γὰρ > AIR — 115,17 χαὺ — 18 στρατεύεσθαι > A! — 119,12 ψήφῳ τοῦ ϑεοφιλεστάτου βασιλέως > A! — 183,7 τρόπον >A! — 192,5 σαυτῷ πιστεύεις καὶ > Al,
Zusätze, besonders des Artikels, enthalten u. a. folgende Stellen: Brunei. τοῦ Al, — 31,8 n-+ τῶν A? — 34,8 ϑεότητος + καὶ A2— 38,13 6 καιρὸς + μου A? — 42,22 μὲν + οὖν A! — 46,28 χυρια- χοῦ + oixov A? — 55,19 τούτῳ + καὶ A! — 82,24 βουλήσει + τοῦ A!R — 87,22 ἀποστόλων -" ὃ A!R -- 42,29 χαὶ -Ε τὰ AIR — 95,10 σοὶ + ἡ A!R — 98,9 προσλήψεοως + re A! u.ä. oft.
Fehler sind beobachtet 3,11 ἐκείνῃ) ἐχεῖσε A? — 5,10 τῆς] τὰς Al — 15,20 ἀναπέφηνεν) ἐναπέφηνεν A! — 142,5 γραμμάτων Thdt. πραγμάτων A? — 142,11 καταφαίνεσϑαι Thdt.) zarapaivera A? — 147,4 χαὶ > A? — 150,2 (εἴη) εἶναι A? | ἔργον ϑεῖον] ἔργον ϑεόν A2 — 156,33 ὁμολογῶν Thdt.) ὁμολογῶ ΑἹ — 160,22 ἤδη Soer.]
ἔδει A? — 170,21 Πρωτογένους] ἑρμογένους A? — 155,7 Agazoıs Soer.|) ἀφάτοις A? u.a, doch kommen gewöhnliche Schreibfehler sehr selten vor.
Umstellung der Worte ist eine bemerkenswerte Eigentümlieh- keit von A. Sie scheint nicht selten rein willkürlich vorgenommen zu sein, während sie bisweilen aus dem Wunsch des Schreibers, den Hiat zu vermeiden, zu erklären ist. Rhythmischer Zwang ist nicht sicher zu erweisen. Aus der im Apparat verzeichneten Menge der Um- stellungen seien folgende angeführt: 2,9 (πατρῴᾳ) διάγων οἰκίᾳ (zur Vermeidung des Hiats) © A? — 10,29 διὰ φωνῆς δαιμόνιον vw A! — 15.16 ταῦτα ἐνδίκως (trotz Hiat) » A! — 16,7 τὴν σύνταξιν ἐγχα- ράττω (cursus Byzantinus?) » ΑἹ — 16,30f ὁ λόγος ἀποδείξει (zur Vermeidung des Hiats) © A! — 115,5f προχρίνει τῷ ἐκκλησιαστικῷ κανόνι (mit attributiver, statt praedicativer Wortstellung) © A! — 115,22 f τὸν ὡρισμένον χρόνον (attributive W ortstellung) » A! — 116,24
XVII Gelasius
εἰδότες κανόνα (Vermeidung des Hiats) » A! — 117,6 ἔσται τοῦ xa- vovos (ohne ersichtlichen Grund) » A! — 195,15f εὐχοσμία συνέ- στηχὲν (mit besserem Rhythmus) » Α΄.
Willkürliche Änderungen, Vertauschung von sinnverwandten Worten, Kürzungen und dgl. lassen darauf schließen. daß der Schreiber von A bzw. dessen Vorlage nicht mechanisch gearbeitet, sondern der Lust, Eigenes hinzuzutun, nicht immer widerstanden hat. So findet sich z. B. 2,7 ἐναρέτῳ) ἀρίστῃ A? 3,20 ἀποστολικῆς (sc. πίστεως) εἰλικρινοῦς A? — 7,22 οἵδε] οὗτοι A! — 13,6 ϑεοφιλοῦς) ϑεοφιλε- στάτου (sc. βασιλέως) A! — 14,28 τὰ τῆς καταστροφῆς] ἡ κατα- στροφή A! — 15,13 λήξεως] ἕδρας (geg. Bus.) A! — 51,71 ἀσωμάτου) αὐτομάτου AIR — 42,15 διχονοίᾳ)] διανοία A! — 92,30 azrıorov] ἄστεκχτον (sc. τοῦ ϑεοῦ οὐσίαν) A!IRP3 — 108,16 ἐν tazeımopooovvn] μετὰ ταπεινοφροσύνης A! — 128,16 συνταγὲν] συντεταγμένον A! — 3,14f ἐν τοῖς ἐκεῖ ἀναγεγραμμένοις περὶ τῆς ἀσπίλου καὶ aumuntor, ὀρϑοδόξου καὶ ἀποστολικῆς πίστεως) τὰ ἐχεῖσε περὶ πίστεως ἀναγεγραξ- μένα A? -- 15,5 scheint ein durch Conjeetur gewonnener Text zu sein in Al,
Das Richtige steht allein in A z. B. an folgenden Stellen: 3,16 ἐν A? > ἃ. übr. HSS — 9,28 re nur Al, ebenso 22,3 — 11,3 μὲ nur
ΑἹ — 46,21 ὁ τεχνίτης (statt des sinnlosen οὐ τέχνη τις ἃ. übr. HSS) A? — 68,13 ff scheint der Urtext gegeben bei A! — 89,9 τοίνυν in
Übereinstimmung mit dem Sprachgebrauch (statt οὖν d. übr. HSS) A'R — 114,28 statt χωρεπισχοπῆς richtig χωρεπισχόπου Α΄.
Interpolationen: Neben solchen Fällen, in denen das Richtige entweder in der Vorlage von A erhalten war oder der philologischen Tüchtigkeit seines Schreibers zu danken ist, stehen andere, bei denen Interpolation aus Parallelschriftstellern, wenn nicht zu erweisen, so doch zu erwägen ist. Abgesehen sei hier von den Stellen, die bei Be- sprechung der Gruppe AH zu behandeln sind. In Betracht kommen für A allein beispielsweise 17,27, wo υἱὸς dem Sinne der Worte Eusebs entspricht, 22,27, wo δὲ sich auch bei 'Thdt. findet, 35,16, wo μὴ aus Soer. übernommen sein kann, 45,21, wo οἱ wie bei Soer. hinzugefügt ist. Doch handelt es sich hierbei stets um so geringfügige Änderungen, dal) sie leicht auch auf Conjecetur beruhen können.
H Der Wert des Hierosolymitanus H ist nicht leicht zu bestimmen. Man trifft mehrmals in ihm auf einzigartige, aber so überzeugende Les- arten, daß man schwankt, ob man sie aus einer besonders guten Vorlage ableiten oder als glänzende Conjecturen eines tüchtigen Philo-
Einleitung: II. Gruppierung der Handschriften XIX
logen buchen soll. Da die Handschrift im übrigen ebensowenig wie A frei ist von willkürlichen Eingriffen in das Gefüge des Urtextes, da auch Interpolationen einwandfrei nachzuweisen sind, so werden wohl auch die Stellen, die anscheinend allein Richtiges bieten, als Conjec- turen anzusprechen sein. Es kommen vor allem die fünf folgenden Stellen in Betracht: 5,12 wäre ohne die allein von H eingesetzten
Worte παραφϑεῖραι σπουδάζων unverständlich — 9,3 befriedigt erst nach Einfügung des Relativums οὖς aus H — 11,3 liefert nur H das Verbum finitum des Nebensatzes ἐξεστόρησαν — 50,29 ist παντοίων
nach H in den Text einzufügen und 98,17 tritt wiederum nur in H das notwendige Verbum des Nebensatzes ἀνασώσῃ auf. Während in diesen Fällen die Güte der Conjeeturen die Aufnahme der Lesarten von Hin den Text gerechtfertigt erscheinen ließ, wurden als willkürliche Än- derungen in den Apparat verwiesen 3,18 ἀνταρσίας) ἀντιλογίας H
— 4,27 λέγων >H — 4,32 ἐμοῦ) τοῦ υἱοῦ H — 6,22 εὐσεβεστάτῳ] εὐλαβεστάτῳ H — 13,15 προϑυμίᾳ) προμηϑείᾳ Ἡ — 18,15 εὐφραινο- μένης (Eus. εὖ φερομένης} εὐϑυνουμένης H — 45,18 διεξῆλϑεν] φησὶν H — 46,28 τετιμημένη] πεποικιλμένη H — 129,6 ϑεοῦ)Ἅ
χυρίου H u.a.
Zusätze kleiner Wörter, des Artikels, einer Partikel u.ä., sind nicht selten; vgl. z. B. 3,14 f ἀμωμήτου + καὶ H — 48,22 ἀλλὰ + χαὶ H — 4,16 ϑεατὸς -[-ἦν H — 9,10 τὴν -- τῶν H — 11,23 τὴν + τοῦ Η — 14,19 ἔργοις- οὖν H— 42,15 ἀποστῶ μεν + οὐν H — 24,12 βλέπειν + ἐν H — 34,7 ἐπιχειρήσας + γὰρ H — 42,7 ä+d& Η — 43,21 συγ- Xo0n0aTe + μοι H — 71,2 Boving-+ τῆς τοῦ πατρὸς H — 122,4 τιμιώτατον + ἡμῶν H.
Lücken sind gleichfalls häufig festzustellen. Wenn es sich auch um verhältnismäßig kurze Auslassungen handelt, so sind sie um so auf- fällıger, da sie meist in Urkunden. vorkommen. Vgl. unter anderm 17,13 ὁ μεγαλουργὸς und ebd. 17—19 ein weiteres Stück des Bibel- eitates > H — 22,12 ὧδε — 13 ἐστιν (Überleitung zu 6. Brief Con- stantins) > H — 35,25 00x dei nv (in e. Urkunde) > H — 74,23 ὄντος — 25 ἐνθυμήσει (Homoioteleuton) > H — 80,29 ἢ) μεταγε- γεννημένος > H — 52,9 πολλάκις > H — 84,18 ἐπὶ — συνανεστράφη (Sehluß ἃ. Bibeleitates) > H — 86,2 'Eriovu — 3/08 (Homoioteleu- ton) > H — 115,3—6 Canon X > Η — 115,19 προσήκει > H —
132,26 συμφώνῳ (in e. Brief Constantins) > H — 135,6 ἀναγκαῖον > H — 184,17 δὴ (in 6. Brief Constantins) > H — 190,27 xaxov (ebd.) > ἘΠ
Interpolationen sind mit größerer Sicherheit nachzuweisen, als es bei A möglich war. Aus Euseb stammt 6,24 ἔτε H — 7,1 rerı-
AHR
FOR Gelasius
μημένου H — 15,21 τοῦ > H — 19,11 ϑεοφιλεῖ + βασιλεῖ H — 19,21 συναγάγοιτο H — 21,3 πρόεισιν H u. a., aus Socrates 37,29 ἀνετρέψαμεν H — 126,26 αὐτῷ H u. a., aus Theodoret 22,18 γὰρ + περὶ H — 125,22 ἢ κτιστὸν >H. Anderes wird bei Behandlung der Handschriftengruppen zur Sprache kommen.
Umstellung der Worte hingegen ist viel seltener als in A; 518 kommt vor 17,21 υἱὸν μονογενῆ » H — 32,18 ἀναδεξάμενον To- σαύτην & H — 48,19 πᾶσι λαβεῖν © H u.ö., doch ist es zwecklos, die Beispiele zu häufen.
Schreib- oder Lesefehler mögen z. T. auf falsche Auflösung von Abkürzungen der Vorlage zurückzuführen sein; vgl. z. B. 3,24 παρὰ für περὶ — 31,1 τῆς für χαὶ — 91,14 δὴ für διά. Schwerwiegender sind wohl 49,4 διαχέων] διὰ βραχέων H — 51,26 αὐχεῖν] ἔχειν H — 155,5. οἶστρος] ἴστρος H; 1. ü. ist alles Auffällige im Apparat notiert.
AHR
Die Zusammengehörigkeit von AHR erweisen gemeinsame Lücken und Fehler, von denen ich einige charakteristische herausgreife. So 3,8 καὶ διατυπωϑέντα > A®H — 2,17 ἂν > ΔῊ — 3,10 ἐν) zei AH — 4,33 τριὰς2 > ΔἸ — 11,12 ἐν οὐρανῷ > A'H — 17,9 καὶ (im Bibeleitat) > A'H — 21,8 διελϑόντες (geg. Eus: διελόντες) A!H — 35,1 εἴτε2] ἢ ΑἪ — 38,23 τε > A®H -- 76,12 εἰς ἔργα αὐτοῦ (Homoioteleuton in e. Bibeleitat) > A!IHR — 98,26 ovu- φύεσϑαι (falsch) AIHR — 109,16 ἀνεέναι > Α Ἦ — 113,30 καὶ > A1H — 200,2 ἡ ἰσχὺς (in e. Brief Constantins) > A!H. Besonders lehrreich ist 99,11. Hier haben die II. und III. Klasse den vollen Text: ταῦτα ἴσμεν: ὃ δὲ τρόπος, πῶς ταῦτα γεγένηται, [πάσης λογικῆς φύσεως ὑπερβαίνει διάνοιαν), während im Archetypus von AHR die einge- klammerten Worte fehlten. Jede der drei Handschriften bietet einen Versuch, die störende Lücke auszufüllen, und zwar findet sich in A! von späterer Hand am Rande ἀκατάληπτος, in H innerhalb des Textes ἀγνοεῖται. in R, wo auch noch die Worte ταῦτα γεγένηται fehlen, im Texte ἀκατάληπτος. Auch 120,9 verdient Beachtung: Klasse II und Ill überliefern übereinstimmend mit Soer. und Thdt. ἔστερξε, dafür ἔστεξε ΑἹ, ἐδέξατο H. Die Erklärung liegt nahe, dal der Archetypus von AH die Corruptel ἔστεξε enthielt, woran A keinen Anstoß nahm, wäh- rend H das seltenere Wort στέγειν durch das gebräuchlichere δέχεσθαι ersetzte. !
1) 3,5 ϑεοῦ > A2HP3 — 36,4 yevousvog — 5 σοφία > A?HV!, ἃ. h. die Lücken des Archetypus von AH sind von P3 bzw. V! selbständig geschaffen.
vıp3
M?P1!P?
Einleitung: II. Gruppierung der Handschriften XXI
Als Eigentümlichkeit in der Wortbildung fallen auf: 6,25 ζηλω- τόν A!H statt ζηλωτήν ἃ. übr. HSS und Eus. — 33,18 μικρομέγεϑος A®H statt μικρομεγέϑης und 19,21 statt μισόϑεον) ϑεομισῆ A! ϑεόμι- σον H.
Was die Interpolationen angeht, so können sie für die Gruppe AHR, also ihren Archetypus, so sicher angenommen werden, wie es zweifelhaft bleibt, ob A für sich allein aus der Parallelüberlieferung ergänzt ist. Aus Eoseb geflossen ist 7,3 πολέμῳ — παραταξαμέρου A!H — 12,20 μηδὲ --- ἐπαίνοις A!H — 14,16 δυσγενῶς A!H statt δυσμενῶς ἃ. ἄντ. HSS — 14,24 τοὺς φοβουμένους A!H für den Dativ d. übr. — 19,10 αὐτῷ A!H > d. übr. — 133,16 διατάττει»ν A!H für διαπράττειν ἃ. übr. u.a. m., auf Socrates gehen zurück 38,13 orı > A-EN —HAT,20 προστίϑησιν A’H — 42,8 συμπνέουσιν Α Ἢ --- 127,5, wo die Überlieferung in zwei Zweige gespalten ist und A!H durch V!P3 oestützt wird.
ποτοῦ der Urkunden ist die Überlieferung besonders com- plieiert, sie sina daher mit größter Vorsicht zu behandeln. Doch ist zunächst die Besprechung der beiden übrigen Handschriftengruppen erforderlich.
vıps3
Der Vaticanus V! und der Parisinus P® sind auf Grund analoger Erwägungen, wie sie für AH gelten, als verwandt anzusprechen. Eine Menge gemeinsamer Lücken und Fehler lassen sich ohne weiteres aus dem kritischen Apparat zusammenstellen; vgl. z. B. 97,14 — 102,10 — 106,12f — 117,29 — 121,3.25 u. v.a. Selbständiger Wert kommt der Gruppe nicht zu, doch ist sie herangezogen worden 1) weil dem Drucke Balfores P® zugrunde zu liegen scheint (s. u. S.XXVII) und sich der Benutzer der neuen Ausgabe bei Beachtung des für P3 bzw. V!P> Angemerkten eine Vorstellung machen kann, wie wenig der alte Text der tatsächlichen ie entspricht, 2) weil V!P® in der Regel an den Stellen den Ausschlag geben, wo A und H auseinandergehn. und 3) weil durch die Gegenüberstellung von AH mit der Gerarnthent der übrigen Zeugen die Annahme, dal die Gruppe AH dem Urtext im allgemeinen am nächsten kommt, erhärtet wird.
M2P!R2 Auch die Verwandtschaft von M2P!P? braucht nicht eingehend bewiesen zu werden. Es genügt ein Hinweis auf gemeinsame Lücken und Fehler wie 111,8 — 115,26 — 117,7 — 137,2£ — 190,9 — 194,12 — 200,4 u.a.m. Sehr stark tritt in dieser Gruppe die Neigung zur
XX1U Gelasius
Interpolation aus der Parallelüberlieferung hervor, wofür sich S. 130ff charakteristische Proben finden; vgl. bes. 132, 2. 7.8. 18. Vorlage für M2P !P? ist das 5. XIV bei der Beschreibung von P! erwähnte Exemplar der Bibliothek Grimani; die Gruppe ist am weitesten von dem Original- text des Gelasius entfernt.
Bisweilen leistet jedoch die Verbindung V!P? + M?P!P? nützliche Dienste, so 88,26, wo P? wohl nur durch einen Schreibfehler entstellt ist, ferner 99,11 (vgl. 5. XX), wo AHR versagen, und an den übrigen Stellen, wo AH Lücken aufweisen, oder 101,11, wo zum mindesten ein Schreibfehler von AHR corrigiert wird; auch 184,20 scheint μὴ richtig, desgleichen 192,12 συνησϑήσομαι, doch können die beiden letztge- nannten Stellen interpoliert sein.
Als fehlerhaft erweist sich die Gruppe V!P3M?P!P? 2,10. 13 — 3,26 — 36,10 — 120,18 — 121,4. 20 u. ö., eine Aufzählung, die hier nicht verlängert zu werden braucht, da sie genügt, um die Nach- prüfung des Urteils über den Wert von AH zu ermöglichen.
A (bzw. ΗΕ) V!P? gegen H (bzw. A) M?P!P?
Wie aussichtslos der Versuch ist, die Handschriften in einen Stammbaum einzuordnen, geht daraus hervor, daß sowohl AV!P? wie AM?2P!P? verbunden sein und den richtigen Text bieten können. Obwohl in der Regel die Stellung von V!P® bei einem Auseinandergehen von A und H die Auswahl der Lesart bestimmt, so lassen sich doch die Fälle, wo AM?P!P? das Richtige haben, nicht aus der Welt schaffen. Die tabellarisch geordnete Nebeneinanderstellung der wesentlichen Er- scheinungen möge dies erläutern:
AV1P3 — Urtext gegen HM2RrIES *32.2 ὕμνοι (Überlieferung)! . . . ὕμνοις (Conjectur; vgl. Kuseb) ἢ ρου N une AI DGESDDD ne ΩΝ 52:19 Bebovanıat. — oe βούλεται ὅ8.11 ξαύτῷ.. .- νι 2.2 21... αῦεα ΗΠ ἑαυτῷ | o00uaML TE 82,21 δεικνὺς (besser) . . . - . δείκνυσι Ur TO οὐ er Me. οὔτε 93,6 ἁπλῆν (sc. ϑεότηταη. . . . ἁπλοῦν 94,5 ἐν πνεύματι (wohl besser). . ἐν + τῷ 94,26 βοῶν ΔΝ Boa V!P? . . . Bow» > 106,18 00978 (sc. πίστεως). . . . ὀρϑοδόξου
1) Der Stern bezeichnet, daß Interpolation bei einer oder bei beiden Gruppen im Spiel sein kann. Bei den übrigen Stellen fehlt uns die Parallelüberlieferung.
Einleitung: II. Gruppierung der Handschriften ΧΧΙΠ
(AV1P3) (HM?P!P2) *106,26 data = Thdt)!. . . . . ὁὲ τῶν» (vgl. δὴ τῶν Soer.) *107,6 γλυχερός (— Thdt.Eus.)! . . γλυκύτερος (— Soer.)! ΕΠ 95. συγγραφῆη 1-02 2... =» Yoapn 113,2 ἀξία» (— Canon 3)... - ἐξούοίαν 2113,65. zosie (— vulg. Text .d.
BanonsA) Mrz) 2 ron (Ürtext, d. Gel?) *113,28 Außvaıs — Canon 6) .. . . λιβύῃ 118,10 &yoawarto . -» » 2 =... EYoamparo *125,6 προσήκειν (— Soer.). . - . προσήχει (= Thdt. codd. AHN) *196,6 συνετιϑέμεϑα. . . .» . . συντιϑέμεϑα (— Socr.) *186,16 οὐδεπώποτε (— Athan.) . . οὐδέποτε *187.14 eivaı vo». (—. Athan.)..;. ,. ...., 20V >
Die Sammlung der Stellen ließe sich mit leichter Mühe speciell aus den Urkunden vermehren; doch ist ein klares Bild der Überliefe- rungsverhältnisse erst zu gewinnen, wenn die kritische Ausgabe des Socrates fertig ist; für unsere Zwecke genügt es, zu dem oben An- geführten eine ergänzende Übersicht der weiteren Möglichkeiten der Gruppierung hinzuzufügen:
HV!P3 = Urtest gegen AM2PIP2 93,9 ἀνάσχησϑε. Nr εν, ἀνάσχοισϑε *63,7 εἴποις = Georg. Mon.) “ΟΣ *61,23 πολὺ: ἢν αὐτῷ ὁ ἀγὼν. ΤΣ 93,24 τὰ αὐτοῦ φρονοῦντας (Gern σεου):: “5 Ὅν τασπῦῦν valanen 119,17 τῶν ὁμοφρόνων αὐτῷ . . τῶν ὁμοφρόνων αὐτῶν *189,18f συνυπάρχειν (— Athan.) . . συγάρχειν
An wenigen Stellen wurde die Entscheidung aus inneren Gründen anders getroffen:
AM?P!P? — Urtext gegen ΕΠ ΠΡ: 738968 ὡς (Urkunde) . . . -. ὡς 52,19 ἀϑλίαις (se. BZ en ad Als ἘΠ Ὁ: 2 1 ἐπιστροφὴν ἜΣ anon 12). ἐπιστρέφειαν *116,6 ovrıwog οὖν (= Canon 13). οὖν > [Bavousv P?
ὙΠ) 91]! ρα νι ηθε (n. Thdt.) . καταλιμπάνομεν HV! zararau- *189,29 ἤγουν A! ἤτουν M?P!P?
(—Athan.R) . . . . . εἴτουν (— Athan. B) "194,11 διδασκαλίαν καὶ (= Athan.). καὶ >
1) Da Socrates an dieser Stelle als Vorlage des Gelasius zu gelten hat, ist anzunehmen, daß A!V!P3 nach Thdt. Eus. corrigiert sind.
XXIV Gelasius
Um das Mals der Verwirrung voll zu machen, erscheint vereinzelt auch ın
HM?P!P? das Richtige gegen AVI!P> ἘΠῚ 2 21.02. χοὶ oe) el +49,8 doyuaros = Ser). . . . oouarog (=Soer. FM) 49,30. „eloayovorm ee elgayer 134,26 ἔχουσ 0 a ro
Hiernach darf die Annahme begründet erscheinen, dal keine der erhaltenen Handschriften bzw. deren Vorlage frei ist von Versuchen, die verderbte Überlieferung zu bessern, sei es durch eigene Conjecturen, die oft ihren Urhebern alle Ehre machen, sei es durch Correeturen aus einer Parallelüberlieferung. Wenn trotzdem zahlreiche Fehler stehen geblieben sind!, so darf man daraus schließen, dal der unserer ge- samten Überlieferung zugrunde liegende Text bereits vielfach entstellt und unverständlich war. Dies gilt in gleichem Maße für die erzählenden Abschnitte wie für die Urkunden. Die Aufgabe des Herausgebers kann nur sein, diesen Urtext des Gelasius, soweit er für uns erreichbar, zu reconstruieren. Es handelt sich in dieser Ausgabe also auch nicht darum, den Urtext der eingelegten Aktenstücke herzustellen. Deshalb und weil es aulserdem unangebracht erschien, die für heutige Bedürfnisse nicht mehr ausreichenden textkritischen Angaben etwa des Husseyschen Soerates oder Sozomenus heranzuziehen, sind die Citate aus den Quellen bzw. der Parallelüberlieferung im kritischen Apparat auf das für die Feststellung des von Gelasius gelesenen Textes erforderliche Mindest- mal) beschränkt worden. Die an sich vortreffliche Theodoretausgabe Parmentiers zeigt deutlich, wie wenig zurzeit noch stetige Hinweise auf Parallelschriftsteller fördern. Wer sich die Mühe machen will, die (Gelasiusnotate im kritischen Apparat Parmentiers zu dem Briefe des Euseb an seine Gemeinde (Thdt. 1 12) mit der tatsächlichen Gelasius- überlieferung zu vergleichen, wird sich leicht davon überzeugen können. Erst wenn kritische Ausgaben aller Kirchenhistoriker und sonstigen Einzelquellen vorliegen, wird eine Ausgabe der Urkunden möglich sein, die deren Urtext festlegt und im Apparat zuverlässige Angaben über alle Sonderzeugen bucht.
1) Vgl. 7,17 — 9,30 — 15,5 (wo eine Correctur nach Euseb nahegelegen hätte!) — 32,6 — 46,27 — 41,20 — 50,9 — 52,13 — 53,14 — 97,28 — 191,4 u.a.m. Auffälligerweise sind die Fehler häufig an solchen Stellen zu finden, wo sie leicht aus der Parallelüberlieferung hätten verbessert werden können.
|
Einleitung: III. Capitelindices ΧΧΥ
ΠῚ, Capitelindices.
Erhalten ist nur der Capitelindex zum dritten Buche ohne bei- geschriebene Zahlzeichen. Dal ihn der Schreiber von A? in seiner Vorlage vorgefunden habe, hindert nichts anzunehmen. Da das erste und zweite Buch augenscheinlich als Einheit aufgefaßt worden sind — in ihnen ist τὰ χατὰ τὴν ἐν Νικαίᾳ ἁγίαν σύνοδον πραχϑέντα (S.1,25), im dritten Buch aber τὰ μετὰ τὴν μεγάλην σύνοδον behandelt — und ihre Capitel, wie die Überreste der Zählung in den HSS beweisen (vgl. S. 26,2), ohne Unterbrechung durchgezählt wurden, so ist nicht ver- wunderlich, daß ein Index vor dem zweiten Buch fehlt. Er fehlt allerdings in den uns vorliegenden HSS auch vor dem ersten; doch da A! im Anfang verstümmelt ist, so bleibt die Annahme, daß er nur nachträglich verlorengegangen ist, als Möglichkeit bestehen. Daß ein unvollständiger Gelasiustext im Umlauf gewesen ist, eben der von Bal- foreus gedruckte, beweist der Inhalt aller jüngeren HSS.
Von der Wiederholung der Capitelüberschriften innerhalb des Textes durfte nicht abgesehen werden, so störend sie sein mag, da sie durch das einheitliche Zeugnis der HSS geboten erschien. Ob sie auf Gelasius selbst zurückgehen, vermag ich weder zu erweisen noch zu bestreiten. Die kleinen Verschiedenheiten zwischen der Fassung des Index im Buch III Cap. δ΄ ἐπιστολὴ τοῦ αὐτοῦ περὶ κτλ. gegenüber $. 142,6 ἐπιστολὴ τοῦ βασιλέως Κωνσταντίνου περὶ κτλ. und ε΄ ἐπιστολὴ τοῦ αὐτοῦ πρὸς ακάριον ἐπίσκοπον Ἱεροσολύμων κτλ. gegenüber 5, 143,14} ἐπιστολὴ Κωνσταντίνου τοῦ εὐσεβοῦς βασιλέως τῷ (ἐπισχόπφν Ἱεροσολύμων κτλ. erscheinen nicht ausreichend, um auf verschiedene Herkunft resp. Echtheit oder Unechtheit der einen oder der andern Fassung schließen zu lassen.
Es mag bemerkt werden, dal sich z. B. die Überschrift 8. 108,12 περὶ τῶν ἐκκλησιαστικῶν διατυπώσεων λόγος διδασχαλικός in der Form stützen läßt durch den Ausdruck 165,34 ἠβούλετο λόγον αὐτοῖς διδασκαλικὸν προσενεγκεῖν.
Das erste Buch ist in unserer Ausgabe im Vergleich zu Balforeus um ein Capitel vermehrt. Den HSS, P3 ausgenommen, zufolge multe nämlich Cap. 2 S. 7 selbständig gezählt werden; nur so wird im ersten Buche die Gesamtzahl 12 erreicht, die in den erhaltenen Randziffern des zweiten vorausgesetzt ist. Innerhalb des zweiten Buches stimmt die Capitelzählung mit der bisherigen von 1—14 überein, von 15—18 bleibt sie um 1 hinter ihr zurück, 19 ist kürzer angesetzt, 20 ein- geschoben, weshalb von 21 an die neue Zählung um 1 voraus ist. Die Paragraphenzählung ist neu hinzugefügt.
Gelasius. (ὃ
RRSVI Gelasius
IV. Ausgaben. '
Die beiden ersten Bücher des Gelasius wurden zugleich mit drei Briefen Constantins (S. 183ff) zum erstenmal von R. Balforeus bei F. Morellus in Paris 1599 gedruckt. Ein Nachdruck dieser Ausgabe erschien 1604 bei Commelin. Der Text ging sodann in die Concilien- sammlungen über und findet sich bei Mansi im zweiten Bande p. 760#f, bisher am bequemsten zugänglich bei Migne, Patrol. Graec. LXXXV, 1179ff. Eine Separatausgabe von Constantins Brief an Arius und die Arianer (B. Ill Cap. 19) war bereits 1595, ebenfalls bei Morelli, erfolgt zusammen mit einer lateinischen Übersetzung des P. Morinus aus Ba- ronius Annales zum Jahre 319.
Weitere Fragmente des dritten Buches publicierte nach dem Codex Ambrosianus 534(A) zunächst A. Mai in seinem Spieilegium Romanum VI, 605, über den Inhalt des Buches berichtete 1861 Fr. Oehler in der Zeitschrift für wissenschaftliche Theologie. Gedruckt wurde der Text in demselben Jahre von Ceriani in den Monumenta sacra et pro- fana t. 1 fase. II p. 129sqg. zugleich mit einer Auswahl der Lesarten von A zu den ersten Büchern. Seine Ausgabe hat sich der Nach- prüfung als zuverlässig erwiesen, kleine Versehen sind stillschweigend verbessert. Den Satz, den Ceriani an das Ende seiner Vorrede setzt: „Ceterum manum medicam alicubi desiderat adhue noster liber linguam quod attinet, et magis etiam in 115 quae narrationis veritatem tangunt“, möchten wir auch heute der ersten Gesamtausgabe mit auf den Weg geben.
Seit im Jahre 1906 Gerhard Loescheke den verachteten Gelasius einer eindringenden Untersuchung gewürdigt hatte, die unter dem Titel: "Das Syntagma des Gelasius Cyzicenus’ im Rheinischen Museum LX und LXI erschien, ist der Wunsch nach einer vollständigen Neu- ausgabe laut geworden?. Er hat die Vorarbeiten dazu bald nach Er- scheinen seiner Studie in Angriff genommen und den philologischen Teil der Aufgabe insoweit zu einem gewissen Abschluß gebracht, als
1) Die Angaben G. Loeschekes im Rhein. Mus. LX, 594 ff und ΠΧ], 34ff werden, soweit sie zur Orientierung des Lesers notwendig sind, wiederholt resp. aus No- tizen, die sich im Handexemplar des Verfassers nachgetragen finden, ergänzt, ohne daß jedesmal auf diese Arbeit verwiesen oder der Zusatz bezeichnet wird.
2) Vgl. Ad. Jülicher in seiner Recension Theol. Lit.-Ztg. 1906, Nr. 24, S. bö4ff, C. Weymann in Berl. Phil. Wochenschr. 1907, Nr. 2, S.33ff und in Byz. Zeitschr. 1906, S. 676f. — Recensionen finden sich ferner von J. Sickenberger in D. Lit.-Ztg. 1906, Nr. 28, S. 1754ff, von S. Rogala in Theol. Revue 1906, Nr. 15, S. 4ö51ff, von P. Lejay in Revue d’hist. et de lit. rel. 1906, S. 279£.
Einleitung: IV. Ausgaben XXVU
er die Collationen beendet und die recensio in der Hauptsache durch- geführt hatte. Der gebotene Text ruht durchaus auf der von ihm ge- wollten Grundlage; wenn ich in Einzelfällen von seiner im Manuseript der Collationen angedeuteten Entscheidung abgewichen bin, so durfte ich es in der Gewißheit tun, daß er seine Entscheidung keineswegs als endgültig ansah. Bis in die letzten Tage seines Lebens haben ihn die textkritischen Probleme des Gelasius beschäftigt.
Um zu ermessen, wie stark der Text unserer Ausgabe sich von dem bisher allein maßgebenden des Balforeus unterscheidet, braucht man, wie erwähnt, nur auf das Vorkommen von P3 im Apparat zu achten. Laut Vorrede hat Balforeus zunächst auf Wunsch des älteren Herrn de Noailles eine lateinische Übersetzung des Gelasius angefertigt. In dem Begleitschreiben sagt er: "In parato et ad manum unicum illud exemplar tuum fuit, quod in Chio Aegeici maris insula!, a Graecis Monachis, in quorum monasterio iam diu magna cura asservabatur, Franeiscus frater tuus, volente et favente Patriarcha Constantinopolitano, ingenti pretio redemit et Byzantium ad se perferri iussit.. Von Kon- stantinopel ist die HS nach Frankreich gekommen, und nach dem Tode des älteren Herrn de Noailles hat sein Neffe den Balforeus mit der Herausgabe des griechischen Textes betraut. Der einleitende Geleit- brief des Balforeus beginnt: “Patruus tuus Aegidius Noalius Episcopus ÄAquensis ... nihil ... tam enixe voluit ... quam acta coneilii Nicaeni, quae ipsius iussu Latina feci, in aspeetum lucemque proferri. Es han- delt sich also zweifellos um P°, dessen Eigentümer ja zufolge dem er- haltenen Ausleihevermerk (vgl. S. XIV) M. de Noailles, evesque d’Ags, war. Von Morellus erfahren wir noch, dal er einen Codex des Petrus Stella verglichen habe. Auch dieser scheint nachweisbar; wahrschein- lich ıst es, worauf Randlesarten im Druck des Balforeus schließen lassen, der Utrechter Codex, der wieder nichts anderes ist als ein Apographon von γ΄.
Um ein schlagendes Beispiel anzuführen, wieviel durch Ausnützung der Überlieferung zu gewinnen ist, verweise ich auf 73,9: τὰς δύο φύσεις προϑήσαντες erregte so starken Anstoß, daß G. Loescheke ? die Stelle für interpoliert hielt. Tatsächlich ist φράσεις überliefert, φύσεις steht nur in P°.
Wäre es G. Loescheke vergönnt gewesen, diese Ausgabe selbst zu vollenden, so hätte er zweifellos auch den historischen Gehalt des Werkes und seine eigene Studie einer erneuten Prüfung unterworfen.
1) Auch A stammt aus Chios (vgl. S. XI). 2) Rhein. Mus. LXI, 73 Anm.
ΧΧΥΙΠ Gelasius
Da ein Wiederabdruck seiner Erstlingsarbeit nicht in seinem Sinne wäre, möge nur das für die Benutzung des Buches unerläßlich Not- wendige aus ihr angeführt werden.
V, Gelasius, sein Werk und seine Quellen.’
Der Name der Gelasius ist allein durch Photius (cod. 15 und 85) überliefert?, über seine Persönlichkeit wissen wir nach wie vor mit Sicherheit nur das, was er in der Vorrede zu seinem Buch (S. 2ff) er- zählt. Er sei der Sohn eines Presbyters von Üyzicus, weile jetzt in Bithynien und schreibe zur Zeit des Aufstandes des Basiliseus gegen Zenon, also etwa 475, um die Behauptung der Eutychianer, die nicae- nischen Väter hätten monophysitisch gelehrt, zu widerlegen.
Der Titel seines Buches lautet in der landläufigen Citierung “Syn- tagma‘. Daß er zum mindesten als Bezeichnung des Ganzen nicht ur- sprünglich ist, läßt sich mit Sicherheit beweisen. Die Unterschrift des ersten (vgl. 8. 25 zu 12), die Überschrift und Unterschrift des zweiten (vgl. S. 26 zu 1; 137 zu 7) sowie die Überschrift des dritten Buches (vgl. 5. 138,1; 139,23) sichern den Titel "Kirchengeschiehte'. Beweis- kräftiger ne sind die innerhalb des Textes vorkommenden Bezeich- nungen. Das dritte Buch beginnt (S. 140) mit den Worten: τὸν μὲν πρῶτον καὶ δεύτερον λόγον τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἱστορίας καϑεξῆς ὁ λόγος ἡμῖν ἐποιήσατο, ὅ. 155,11 ΕΓ leitet Gelasius einen neuen Ab- schnitt der Erzählung mit den Worten ein: παραϑήσω δὲ καὶ ἕτερον τεχμήριον τῇδε τῇ ἐκκλησιαστιχκῇ ἱστορίᾳ, und an einer späteren Stelle (8. 168,5) entschuldigt er sich: ἀλλ᾽ ἐμοὶ undas ... διαμέμψηται ὡς τὴν ὅλην ἐπιστολὴν τῷ τῆσδε τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἱστορίας λόγῳ μὴ ovvawavrı?. Dagegen erscheint σύνταγμα als Untertitel S.1,23 und als Bezeichnung nur des dritten Buches, also eines Ab- schnittes des Ganzen, ὃ. 135,4f in den Worten: ἐνταῦϑα καταπαύσο; τὸν λόγον, τὰ λοιπὰ ... ἐν τρίτῳ κατατάξαι συνιδὼν συντάγματι...
Daß uns auch in A die Kirchengeschichte nicht vollständig erhalten ist, wurde bereits (5. XIf) bemerkt. Der Text bricht in der Schilde- rung der Synode von Tyrus ab. Über den ursprünglichen Umfang des dritten Buches berichtet Photius (cod. SS), es schließe mit einer Dar- stellung vom Ende des Kaisers Constantin und seiner Taufe; Gelasius
1) Vgl. δι XXVI Αὐτὰ: ἡ:
2) Die Angabe Loeschekes S. 594 über die Überschrift des 3. Buches beruht auf dem hier irreführenden Druck Cerianis.
3) Vgl. auch 147,21ff χαὶ ταῦτα... τῷ ἱστορικῷ παρατέϑειχα γράμματι.
Einleitung: V. Gelasius, sein Werk und seine Quellen XXIX
erzähle, daß Constantin orthodox und nicht, wie einige behaupten, von einem Häretiker getauft sei.
Das Verhältnis des Gelasius zu seinen Quellen wird neu unter- sucht werden müssen. Das letzte Urteil G. Loeschekes! über das Werk des Gelasius lautet: „Sein Werk ist durchaus Compilation; Eusebius, Socrates, Theodoret, Rufin werden abwechselnd ungefähr wörtlich aus- geschrieben. Aber daneben werden andere uns verlorene Quellen be- nutzt: die Kirchengeschichte eines gewissen Johannes und ein Urkunden- buch zur nicaenischen Synode, das wir nach dem einstigen Besitzer des von Gelasius benutzten Exemplars, dem Bischof Dalmatius von Üyzieus, nennen müssen; aus ihm stammt vor allem eine Rede, mit der Con- stantin die nicaenische Synode begrüßt haben soll, und Protokollstücke eines Dialogs zwischen den nicaenischen Vätern und einem arlanischen Philosophen Phaidon. Besonders der Protokolle Echtheit ist oft und bestimmt bestritten; mir ist sie nach wie vor wahrschemlich.“
Unter die verlorenen Quellen des Gelasius ist, wie A. Glas in seiner Abhandlung Die Kirchengeschichte des Gelasios von Kaisareia ? einleuchtend erwiesen hat, auch Gelasius von Caesarea zu zählen, und man darf wohl annehmen, dal dies nicht nur an den Stellen der Fall ist, wo das Zusammengehen des Gelasius mit Rufin oder Georgius Monachus die Vermutung zur Sicherheit erhebt. Die Capitel I 3—7, die sich schon durch den Stil der Erzählung von den umgebenden Stücken abheben, werden gleichfalls auf Gelasius von Caesarea zurückgehen und dessen Name statt Rufin® zu stehen haben. Damit findet auch die chronologische Notiz S. 10,15 ihre Erklärung: Gelasius von Üaesarea hat die Sonnenfinsternis von 360 wirklich erlebt; nur so wird im Zu- sammenhang der Ausdruck ἐπὶ τῆς ἡμετέρας γενεᾶς verständlich. Daß Gelasius von Cyzieus die Quellenangabe seiner Vorlage kritiklos über- nimmt, ist nicht selten ®.
Somit liehtet sich das Dunkel, das über den unbenannten Quellen des Gelasius von Cyzieus waltete. Wenn er S. 134,24 von παλαιὰ διηγήματα redet und sich 104,15 auf seine Gewährsmänner mit den Worten beruft: χαϑὰ Εὐστάϑιός τε ὃ τῆς ᾿Αντιοχέων καὶ Εὐσέβιος ὁ Παμφίλου ᾿Αϑανάσιός τε ὁ μέγας καὶ πάντες οἱ τὰ τῆς συνόδου συγγραψάμενοι διηγοῦνται, so dürfen wir als einen der Ungenannten Gelasius von Caesarea einsetzen. Nicht geklärt aber ist noch immer die Frage nach dem von ihm genannten, im übrigen aber unbekannten
1) Zwei kirchengeschichtliche Entwürfe S. 991.
2) Byz. Arch. 1914 Heft 5. 3) S.8 Anm.
4) Vgl. S. 150,20—154,14 und die Bemerkungen von Glas S. 74f. 3), ὃ. Ὁ:
ΧΧΧ (relasius Johannes. Solange nicht erwiesen ist, dal dieser Name fingiert ist, mag er sozusagen als Deckblatt für den oder die Verfasser derjenigen Stücke dienen, die Gelasius aus andern als den uns bekannt gewordenen oder durch die Quellenforschung erschlossenen Vorlagen entnommen hat. In diesem Sinne sind die folgenden Angaben zu verstehen.
VI, Quellenübersicht.'
Buch 1. S. 2,2—6,7 Vorrede. 1. S. 6,11—26 — Eus. H. E. VIII 13 p. 776,3—778,2. 6,27— 7,12 — Eus. H. E. IX 9 p. 826,20—828,8. 2.18.67. 158 Rufin citiert (vgl. Apparat).
vgl. Eus. Εἰ. E. Bd. III p. CCLVUI Anm. 1. πο pa U
8,3 — Bus. ΗΠ B.1X 912 Ὁ 85» 90} 3—1,3. 8. 8,5—12,5 — (Grelasius von (aesarea. 12,5—13,2 — Eus.H.E.IX9 p. 830,17—832,14. 8. 5. 13,5—19 Mit den Worten Povgptvog ἤγουν Γελάσιος-
(13,5) scheint die Kirchengeschichte des Ge- lasius von Caesarea eitiert zu sein? Soer. 1 2.8.9: 3.1.
ru
9. 10. S. 13,22—14,26 = 8. H. E. IX 10 p. 838, 16— 840,19. 14,26—16,3 — Eus. H. E. IX 10 p. 846,11—848,15. 16,4—31 Eigenes Fabrikat. Nur Gerede! Die Rück-
kehr zu Euseb® bezeichnet 17,1: ἀλλ᾽ ἐπὶ
τὴν προχειμένην ἡμῖν τῆς ἐκκλ. lot. ὑπό-
ϑεσιν ἐπανέλϑωμεν. Auch das Verlassen der
Quelle war 16,4 deutlich bezeichnet: ταῦτα
συντέταχεν ὃ Παμφίλου Βυσέβιος. 17,6—18,2 — Eus. H. Εἰ. X 4 p. 865—866,7.
1) Die tabellarische Übersicht ist ein Nachdruck aus Rhein. Mus. LX, 604 ff. Die Citate sind mit den Neuausgaben der angeführten Schriftsteller in Einklang gebracht. Es ist stillschweigend hinzugefügt oder geändert, was handschrift- liche Notizen G. Loeschekes oder die neue Fassung des Apparates forderten.
2) Vgl. A. Glas: Die Kirchengeschichte des Gelasios von Kaisareia S. 2, 11, 14, 18.
3) Ähnlich ist die Rückkehr zur Quelle betont ἃ. 168,11—170,4 u.ö. Zur Bezeichnung von Kürzungen dienen folgende Ausdrücke: μικρὰ (oder σμικρὰ) 2 πολλῶν: 111,28—147,22 u. ὅ.; ἕν &x πολλῶν 57,20; εἰ καὶ μὴ πάσας ... ἀλλ᾽ οὖν τὰς σαφεστέρας (ἐπαναλαβεῖν) 95,23 — eine Kürzung wird ausdrücklich motiviert 166,23.
1: Ὁ.
ἐφ un
“= un
Einleitung: VI. Quellenübersicht
18,11—26 18,26—19, 2 19,3 16 19,16— 20,2 20,210 20,12— 21,11 21,12
31,24 ff
32,13 — 24,18
‚1924 24,26— 25,12 8 916 11. “59.11 32.19 33,3 33,4—27 33,24 34,2 —13 34.159 17 34,94—40,18
40,19— 41,2
— Eus. H.E. X 8 p. 892,1—16.
— Eus. H. E. X 8 p. 892,20—23.
— Eus. H.E. X 8 p. 892,25 — 894, 10. __ Bus. H.E.X8$ p, 896,31 898,9. — Eus. H.E.X 8 p. 898, 12—19.
— Eus. H.E. XS p. 898,22—900,16.
gern 313 pP. 11 und LA, 1 p. 9; aber Gel. eitiert ausdrücklich Rufin.
Es werden inhaltlich als mit Euseb gegen Rufin gehend eitiert οἱ λοιποί. Die Inhalts- angabe paßt nieht auf βοῦν. und Thdt. Ob Johannes gemeint ist?
Fragment eines Constantinbriefes. Die Ab- trennung wie bei Theodoret H.E. 120 ff p. 66. Die Textgestaltung anders und z. T. ursprüng- licher.
Abschluß des vorhergehenden Abschnittes. Von 25,2 an bei Soer. ΓΑ; 2—4 p. 9.
Buch Il. — Soer. 14,5 p. 91. — Eus. H. Εἰ. X 9 p. 900,22— 902,20. Lob des Euseb. Seine Rechtgläubigkeit. — Rufin X 1 p. 960. Soer.14, 5 p. 9f, aber reichhaltiger. Thdt. I 28. ΞΞΞ ΤΠ Ι 9542: — Rufin X 1 p. 9601. 7. T. wörtlich Soer.15, 6 p. 111 Alexandrinisches Synodalschreiben von 324 wie bei Socr. anschließend, aber mit den dort fehlenden Unterschriften. Johannes? Oder sollte die Namenliste auch bei Soer. ur- sprünglich gestanden und erst in unserer Überlieferung ausgefallen sein? Vgl. zu einem ähnlichen Fall Rhein. Mus. LIX, 455f und Ed. Schwartz in den Göttinger Nachrichten 1904, 395 ff. Abschluß wie bei Soer. 1 6, 31 p. 22 und 17, 8.9.20.
1) Vgl. Glas a. a. 0. S. 20.
10-- 11,108, 8.57,9—59,2
IS.
“-.}
8. 8. 5:
9.
. ΟΣ
S.
Ars A394
43,25—27 44,3—45,18
45,19 —46,1 46,1—4
. 46,6—53,29
55,19—56,8 56,9 —18 56,20—57,7
Gelasius
Fragment eines Constantinbriefes (gekürzt). Umgebung und Abtrennung beweist, dab Socer. 17 Quelle ist. Der vollständige Brief bei Eus. V.C.II ce. 64 ff.
— DocH 1,8 710p. 35.
— Soer.1S p.36ff abgesehen von einem ein- seschobenen Satz aus Johannes: ἦ» δὲ αὐτῷ ESxaudexarov Eros καὶ μῆνες ἕξ τῆς βασιλείας, ὅτε ταῦτα αὐτῷ ὑπὲρ τῆς ἐχκλησιαστικῆς εἰρήνης ἐσπούδαστο. Gel. schöpft, wie Ab- trennung und Einkleidung zeigt, aus Socr., nicht aus dem von ihm (S. 44,9) citierten Öriginalbericht des Eus. V. ©. III e. 7. 8. ΞΟ: 8, 12 Ὁ. 39047178, 177.40: Überleitung zu der Rede.
Eröffnungsrede Constantins. Nach ausdrück- licher Angabe der Vorrede (S. 3,9ff) aus dem Buch des Dalmatius!. Die Schlußsätze z.T. in direeter, z. T. in indirecter Rede auch bei πηι. 17, 11. 12 p. 32.
— Thdt. 17, 13.14 p. 521 z. T. wörtlich, aber vermischt mit Elementen aus Soer. 1 8, 31 p. 40 und Rufin X 5 p. 964.
—Runin X 992908 ΘΟ ΤΠ 815 0. 11. Vgl. für den Ausdruck Soer. 1 8, 158 p. 41 und Sozom. I 17, 3—5.
— Thdt. 1 11, 4—6 p. 47.
— Rufin X2 am Ende p. 961.
— Rufin X4 p. 963. Zum Schluß im grie- chischen Ausdruck mit Soer. 1 11 p. SS zu- sammentreffend. Vgl.auch Philostorgius III 12 p.43 (Bidez), Georgios Monachos 11 p.517,15#f (de Boor). Quelle ist Gelasius von Caesarea ?. — RufinX5 p. 968 kürzend. Vgl. auch Soer. 112 p. 90 £. Soz. 1 11, 1—5. Quelle ist Ge- lasius von Caesarea°.
1) An die Echtheit der von Gelasius überlieferten Actenstücke glaubt J. A. Heikel und benutzt sie in seiner Schrift Kritische Beiträge zu den Üon- stantin-Schriften des Eusebius (= Texte und Untersuchungen 36. Bd. Heft 4), um die Unechtheit der Oratio ad sanetum coetum nachzuweisen.
2) Vgl. Glas a. a. Ὁ: 9.42 u. 80.
3) Vgl. Glas a. a. Ὁ. 8.43.
Einleitung: VI. Quellenübersicht XXXHI
11.11.12, S. 59,5—61,11 Unbekannte Quelle. Buch des Dalmatius? 60,30 ff Vgl. zur Sache Soer. 18,13 p.39. Sozom.117,3. 13. S. 61,14—64,8 Vgl. Rufin X 3 p. 961—963. Im Anfang und am Schlul frei erweitert. Vgl. auch Soz. 118, 1—7 und Georgios Mon. Chron. 11 505, 15—507,15 (de Boor). Quelle ist Gelasius von Caesarea!. 14—24. 5. 64,11—101,23 Philosophendialog. Buch des Dalmatius? 25. 5. 101,24—102,2 Abschluß des vorigen Abschnittes. Buch des Dalmatius? 102,3—17 — Rufin X 5 p. 965 erweitert. Vgl. auch Georg. Mon. II p. 507,21—508,3. Quelle ist Gelasius von Üaesarea ?, 102,19—103,4 Quelle? Wahrscheinlich von Gelasius selbst componiert. Nichts Neues.
5. 103,9—104,3 Niecaenisches Symbol. Quelle?
104,4—14 — Rufin X 5 p. 965. 104,14—19 Zusatz des Gelasius.
28. S. 104,21—106,7 Unterschriften der Bischöfe. Nach Johannes? Oder ist der Abschnitt hier überhaupt inter- poliert? Vgl. 8.135 ff. Die Überschrift des Abschnittes palst nicht zu seinem Schlußsatz ὃ.
106,9— 26 Quelle unsicher. Johannes?
29. S. 106,26—107,17 Eus. V. C. III, 13. 14 ausdrücklich _eitiert. Wie Citat und Abtrennung beweisen, aus Soer. I 8, 21 geschöpft, aber zum Schluß interpoliert. Der letzte Satz scheint von Ge- lasiusim Hinblick auf Cap. 31f zugesetzt; aber vgl. Rufin. X5 am Schluß und Thdt. 1 13,2.
ἐφ -.} ζΏ
1) Vgl. Glas a.a. O. 9.19 u. 36f. 2) Vgl. Glas ἃ. ἃ. Ὁ. S.19 u. 448,
3) Die Zusätze 105,7 Asovruog Καισαρείας τὸ τῆς ἐκκλησίας τοῦ κυρίου καλλώπισμα und 105,20 Πρωτογένης ὁ ϑαυμάσιος πόλεως Σαρδικῆς beweisen ebenso wie 105,13 σὺν Εὐσεβίῳ τῷ Παμφίλου ἐπισχόπῳ Καισαρείας, 105,1 ᾿4λέξ- avdoos ᾿Αλεξανδρείας σὺν ᾿Αϑανασίῳ τότε ἀρχιδιακόνῳ ὄντι und 105,27 Ἀλέξανδρος Κωνσταντινουπόλεως τότε πρεσβύτερος ἔτι ὦν, daß die Liste nicht in einer offi- ciellen Synodalpublication gestanden hat. Sie ist daher bis auf weiteres Johannes zuzuweisen und kann der Trennung der Macedonien entsprechend (vgl. 105,16) ruhig in der ersten Hälfte des 5. Jahrhunderts redigiert gelten. Die Frage ist dann nur, ob der Redactor damals eine alte zuverlässige Liste benutzt hat. Dafür spricht, daß die in der Liste vorausgesetzten Rechtsverhältnisse auf die erste Hälfte des 5. Jahrhunderts kaum zutreffen. Sie scheinen älter und die Liste derart entstanden zu sein, daß eine alte Liste notdürftig zugestutzt ist. G.L.
ΧΧΧΙΥ
90.
34.
ΟΝ
101.195:.:.108,9
. 108,13—111,30 ‚149, 1 ἼΠΙΒῚῚ
118,8--13
[418:15:: 9 19. Ὁ
119,7—120,4
. 120,6—123,13
128,3—19 128,20 —22 128,25—130,6
130,9—133, 24
133,25 —134,12
Gelasius
— Soer. 1 10 p. S6f. Soer. versichert, die Geschichte sei nirgends überliefert; er habe sie persönlich von einem glaubwürdigen alten Manne gehört.
Diatyposeis. Buch des Dalmatius? Canoneshandschriften? Johannes? Abschluß und Überleitung.
— Soer. 111 p. 88ff; vgl. Sozom. I, 23,3£. Selbständige Zusammenfassung von Bekann- tem unter Verweis auf Thdt. I 20, 11 p. 69 und Überleitung zum Folgenden.
Soer. 19, 1—14 p. 57 ff oder Thdt. 19. Das Synodalschreiben 120,15 ff findet sich auch in den Athanas.-HSS (vgl. G. Loescheke im Rh. Mus. LIX, 461 ff und Parmentiers Theo- doretausgabe 8.38) und bis 122,27 lateinisch S. Leonis opera Ill 587. Es schließt ebenso unmittelbar an wie bei Thdt.!
Brief des Euseb an seine Gemeinde in der bei Thdt.I 12 p.4S ff gegen Soer. I 5, 35—54 p. 48 ff erhaltenen ursprünglichen Gestalt; vgl. Parmentier p. 1011].
— Soer. 19, 30 f p.69. Brief des Constantin ine. τοὺς πονηρούς. Auch im Veronensis 60, f. 113°.
— Soer. 19, 64 p. 85. Abschlußformel.
— Socer. 19, 17—25 p. 64. Brief des Con- stantin ine. τελείαν παρᾶ; auch in den Athanas.-HSS überliefert (vgl. Rh. Mus. LIX, 459) und im Veronensis 60, f. 112v. Die lateinische Übersetzung des cod. Paris. lat. 1682 ist von Ed. Schwartz Acta coneiliorum IV 2 p. 101 ediert.
.—= Thdt.I 10 p. 42%. Brief des Constan-
tin ine. πεῖραν λαβών. Vgl. auch Eus. V. C. III 17—20. Soer. I 9,32—46 p. 70 ff. — Thdt.. 1111,1—2 P..465, )d.; h.,der” un- mittelbar anschließende Abschnitt.
1) Beachtenswert erscheint, daß in Cap. 34—37 die Urkunden ohne verbin- denden Text aneinandergereiht sind.
6. S.
a! nn
1) Vgl. 4) Vol.
Einleitung: VI. Quellenübersicht XXXV
134,23 f 134,27—135,16 135,20—137,7
138,1—139,%4
70.1 37 .141,1—145,7
141,13— 142,5 142,828 143,16 —144,29
144,30—145,7
. 145,12—26
145,26—146,21
Gelasius citiert Eus.V.C. ΠῚ 21 (am Ende), 22, benutzt aber 15—23 Thdt. I 19,5 Ὁ p. 55 als Vorlage. Im Anfang interpoliert. Datierung wie 44,5 (vgl.S.XXXIl). Johannes? Eigene das Buch abschließende Bemerkungen. Bischofsliste = 104, 21—106,6 (Gel.!).
Buch II.
Handschriftlich überlieferter Pinax. Einleitung.
— Thdt. I 14,12 p. 58,17 — 118,1 p. 64,3. Ein Satz vorausgeschoben.
Brief des Constantin ine. ἕως τοῦ παρόντος. Brief des Constantin ine. κατὰ τὴν ἐπώνυμον. Brief des Constantin ine. τοσαύτη τοῦ σωτῆρος.
— Thdt. I 18,1 p.63. Rufin X 6. Quelle ist Gelasius von Üaesareal.
— Thdt. I 18,2—4 p. 64,3—17.
— Rufin X 7 a.E. und S p. 970,7 ff, etwas erweitert. Quelle ist Gelasius von Caesarea?.
146,22— 147,19 — Thdt. 1 18,5—9 p.64f. Auch hier ist Ge-
147,19 £
3. 147,29 —34
148,97
148,8— 150,22
lasıus von Caesarea als Quelle wahrscheinlich. Zunächst die Notiz: Θυγατέρα δὲ χαταλέ- λοιπεν (5611. Helena), ὀνόματι Kovoravrier, τὴν τοῦ ἀσεβοῦς Λικιννίου γενομένην γυ- veiza, wozu zu vergleichen Ruf. X 12 p. 16. . Soer..1.25 p:136, Thdt. 11,3 p. 96%. Dann ein abschließender Satz.
—Soer- 117,8 p. 106 Ἐ: vgl. auch 5: 12,18f. Die Überleitung zu der Socratesstelle stammt von Gelasius selbst.
— Ruf. X 8 p. 971,5 ἢ.
— Ruf. X 9 p. 971ff; aber nicht unbedeu- tend erweitert. Quelle ist wieder Gelasius von Caesarea®. Die Notiz des Rufin, daß er die Geschichte persönlich von Aidesios gehört habe, ist von Gelasius unverändert übernommen.
Glas a.a. 0.8. 4öf. 2) Vgl. Glas a. a. Ο. 8. 47f. 3) Vgl. ebd.
Glas a. a. 0. S. 48.
5) Vgl. ebd. 6) Vgl. Glas a. a. Ο. 5. 50ff.
Gelasius
10. 5. 150,24—154,19 = Ruf. X 11 p. 973ff, erweitert!. Die
11. 5.
1... 5:
13. 5.
1584,20---155,11 155:11-:.91 155,22 —28 155,31— 157,11
156,9 158,15—160,7 159,12—17 160,4—6 160,8—20 160,22—161,26
161,26— 162,20
162,21—163,26
163,23—164,12 163,26—164, 10
14. S. 164,5—12 15. 5. 164,15—165,6 165,7—17
1) Vgl. Glas a. a. Ὁ. S. 53.
165,79
(Juellenangabe des Rufin (er hat die Ge- schichte von Bakkurios gehört) ist wieder übernommen.
— Soer. 1 18,5ff p. 110. Etwas umgearbeitet. Johannes?
— Thdt. I 24,12f p. 76.
— Thdt. I 25,1—13 p. 76 ff. Brief des Con- stantin ine. τὴν ϑείαν πίστιν.
Interpolation des Gelasius.
Johannes?? Gelasius bietet mehr als die Parallelreeensionen Soer. I 25, Thdt. 11 3,2, Ruf. X 12; vor allem kennt er den dort nicht genannten Namen des Presbyters, der Constantia für Arius einnahm: KEutocius (158,24).
— Thdt. II 3,2f p. 96.
— Thdt. I 3,6 p. 97.
— Soer. I 14,1 p. 97, obwohl wortreicher. Vgl. auch Philostorg. I 9 p. 10,2 ff (Bidez). — Soer.114,2ff p. 97 ff. Schrift des Euseb. v. Nieomedien und Theognis v. Nicaea. Ohne wirkliche Parallele bei Soer. 'Thdt. Ruf. Quelle Johannes?
Teilweise bei Soer. 1 25,5f. 9—11 p. 137 fl. Wahrscheinlich mit Stücken aus Johannes durchsetzt. Oder sollte alles aus Johannes stammen und Johannes zu den Quellen des Socr. zählen ?
vgl. Vita Athan. 2 p. CXXXVIIIP Montf.
— Soer. 127,1—4 p. 1491.
πος Soer. I 27,4 p. 143. Fragment eines Con- stantinbriefes inc. ἔχων τοίνυν.
Brief des Constantin inc. καὶ νῦν ἄρα. Jo- hannes?
vgl. Vita Athan. 2 p. CXXXVIlld Montf. — 0er 127,5 pr
2) Auch Glas a.a. O. 8. 54 hebt die Verschiedenheiten zwischen Gelasius und den Parallelrecensionen hervor und scheint hier Gelas. Caes. als Vorlage auszu-
schließen.
Einleitung: VI. Quellenübersicht XXXVI
165, 10— 22 Datierung der nicaenischen Synode und des Lebens des Alexander von Alex. abweichend von Socr. Thdt. und Ruf., aber übereinstim- mend mit Buch II S. 44,5 und 134,24. Quelle Johannes?
165,23—166,29 = Ruf. X 15 p. 980 ff, jedoch ziemlich frei. Ob wieder Johannes benutzt ist?! Vgl. auch Vita Athan. 1 p. CXXXVIIP Montf.
166,28—167,32 vgl. Vita Athan. III 2 p. CXXXVILe Montt.
166,30— 167,25 = Soer. I 27,6ff p. 145ff, aber zeitweilig ziemlich stark umgearbeitet, gekürzt, auch wohl etwas erweitert. Ob immer noch Jo- hannes benutzt ist?
167,25— 932 Johannes? 167,32 —168,3 — Thdt. 1 236,5 p. 81. 168,4—11 Zwischenbemerkung des Autors”. 16. S. 168,16—29 — Thdt. 1 27 p. 82. Fragment eines Con-
stantinbriefes. Zum Schluß ist ein Segens- wunsch angehängt, fälschlich, wie Athan. Apol. e. Ar. 62 Montf. I 180 E beweist.
168,30— 169,14 Johannes?
169,15— 33 Thdt. 21,1f p. 70 ausdrücklich zitiert.
169,33—170,3 Zwischenbemerkung des Autors.
170,4—11 Thdt. I 21,3 erweitert.
170,13—27 Polemik gegen Thdt. I 21,4 p. 70.
170,27—171,34 — Thdt. I 21,4ff p. 70ff, wenn nicht aus dessen Quelle: die stilistischen Abweichungen sind ziemlich stark. Sollte Johannes hier benutzt sein und zu den Quellen des Thdt.
zählen? 171,35 —172,4 Johannes? 172,4—21 — Thdt. 1 22,1 p. 72.
172,22—173,15 — Thdt. 1 28,1: p. 82. Aber als Ort der Synode wird nicht Καισάρεια τῆς Παλαι- otivns,sondern Αντιόχεια τῆς Συρίας (112, 99) genannt. Ob nach Johannes?
1) Glas a. a. 0. 8.57 nimmt auch hier Gelas. Caes. als Quelle an und führt die Unterschiede zwischen Gel. Cyz. und Rufin auf individuelle stilistische Redac- tionen beider zurück.
2) Vel. G. Loescheke Rhein. Mus. LX, 613 und Parmentier in der Vorrede zu Theodoret p. LXIVf£.
XXXVIl 17. S. 173,20—174,23
174,24—175,19 175,19—23 175,23 —34 175, 34—179,10
178,27—179,2 179,3—10 18. 8. 179,29— 181,34
182,1 182,3—35 19.,8.183,1-199,12
1 192,18—199, 16
IL 200,1—19
Gelasius
— Thdt. I 29 p. 89 ff. Brief des Constantin ine. ἦν» μὲν ἴσως.
Johannes? Vol.Vita Athan. 3 p.CXXXIXeMontf. — Thdt.I 29,7 p. 85.
Johannes? Vgl. Ruf. X 18 p. 983.
— Thdt.130--31,3 Ὁ. 551. Zeitweilig etwas erweitert und scheinbar nach anderer Quelle ergänzt; beachte bes. 176,7ff (vgl.0.S.XXXVI]). Johannes?
— hd ἸΒΟ pxss:
Brief des Constantin ine. ἐγὼ μὲν ἀγνοῶ. Ausführlicher als Athan. apol. ad Ar. 80, der Quelle ist für Soer. 1 34 p. 158 ff. Soz. II 28. Johannes?!
— Boer. 135, 1p. 169.
Johannes?
Brief des Constantin an Arıus und die Ari- aner ine. χαχὸς &oumvevc. Johannes? Als Fragment des 3. Buches gedruckt von Bal- foreus. Der Brief ist vollständig außer bei Gelasius nur in der Urkundensammlung der
Athanas.-HSS überliefert?.
Anhang.
Brief des Constantin an die Gemeinde zu
Nieomedien ine. τὸν δεσπότην Heov. Frhal-
ten in der Urkundensammlung der Athanas.-
HSS und von S. 196,4 an: bereits S. 2 ff
nach Thdt. 1 20 eitiert.
Brief des Constantin an Theodot von Lao-
dicea inc, ὅση τῆς ϑείας ὀργῆς, gleichfalls
in den Athanas.-HSS. Im Pinax werden noch erwähnt:
Προσευχὴ τοῦ νικηφόρου καὶ ϑεοφιλοῦς βασιλέως Κωνσταντίνου περὶ τῆς αἰσχί- στης τελευτῆς Ageiov.
Ἐπιστολὴ Κωνοτατίνου βασιλέως πρὸς Πίστον ἐπίσκοπον Πιᾶαρκιανουπόλεος. ᾿4λλη ἐπιστολὴ τοῦ βασιλέως Κωνσταντί-
vov πρὺς τὸν αὐτὸν ἐπίσκοπον.
1) Vgl. G. Loescheke Rhein. Mus. LXI, 548 2) Vgl. G. Loescheke ebd.
GELASIUS KIRCHENGESCHICHTE
Verzeichnis der Handschriften
A'—= Codex Ambrosianus 534 ältere Hand, 5. XIU/XIII A?—= (Codex Ambrosianus 534 jüngere Hand, s. ΧΠῚ H = Codex Hierosolymitanus 111, a. 1588—1591
R = Codex Vat. graec. 1142, 5. XII
γι-- Codex Vat. graec. 830, a. 1146
P3= Codex Paris. Suppl. graec. 516, a. 1572
M?—= Codex Monacensis graec. 43, 5. XVI
P! = Codex Paris. graec. 413, 5. XVI
P?2= Codex Paris. graec. 415, 5. XVI
Erläuterung der Zeichen und Abkürzungen
> = läßt aus IE beseitigender Einschub
—+ = fügt hinzu | * = vermutete Lücke
co τος stellt um | Tr = nicht sicher zu heilende Textver- () = auf Conjeetur beruhender Zusatz | derbnis
G.L. = Gerhard Loeschceke Hei — Heinemann Ltz. = Lietzmann
10
20
TEAASIOY BKRAHSJASTIKHZISBORTN 2 AOTOS A
α Περὶ τῆς ἀρχῆς τῆς βασιλείας Κωνσταντίνου.
β΄ Περὶ τῶν ὁμοχρόνων βασιλέων Κωνσταντίνου Magevriov καὶ Μαξιμίνου.
γ΄ Περὶ τῆς τυραννίδος Μαξεντίου.
δ΄ Περὶ τοῦ βασιλέως Κωνσταντίνου, ὕπως κατὰ τοῦ τυράννου Me- ξεντίου ἐστρατοπεδεύσατο.
εἰ Περὶ τοῦ σταυροῦ τοῦ ὀφϑέντος ἐν οὐρανῷ τῷ βασιλεῖ Kov- σταντίνῳ.
5 Περὶ τοῦ σίγνου οὗ ἐποίησεν ὁ βασιλεὺς Κωνσταντῖνος ἀντίτυπον τοῦ ὀφϑέντος αὐτῷ σταυροῦ ἐν οὐρανῷ.
ζ΄ Περὶ τῆς κατὰ τοῦ ἀσεβοῦς Μαξεντίου νίκης τοῦ εὐσεβοῦς βασι- λέως Κωνσταντίνου.
η΄ Περὶ Λικιννίου πεμπομένου παρὰ τοῦ εὐσεβοῦς Κωνσταντίνου κατὰ τοῦ ἐπ᾿ ἀνατολῆς τυράννου.
ϑ' Περὶ τῆς τοῦ κατὰ ἀνατολὴν τυράννου Μαξιμίνου ἀπονοίας.
ι Περὶ τῆς τῶν ἐκκλησιῶν ἀνανεώσεως.
ια΄ Περὶ τῆς Λικιννίου κακοτροπίας.
ιβ΄ Περὶ τῆς κατὰ τοῦ ἀσεβοῦς Λικιννίου νίκης τοῦ ϑεοφιλοῦς βασι- λέως Κωνσταντίνου.) :
σύνταγμ a τῆς ἐν δικαίᾳ ἁγίας συνόδου περὶ ὧν διημφισβήτησαν πρὸς
τοὺς ἁγίους πατέρας οἱ αἱρετικοὶ καὶ ἐχφώνησις τοῦ κρατήσαντος
ὀρϑοδόξου δόγματος. προοίμιον περὶ τῶν κατὰ τὴν ἐν Νικαίᾳ ἁγίαν
σύνοδον πραχϑέντων.
1—22 Der Name des Verfassers ist nicht direkt überliefert, der Buchtitel aus der Subscription zu Buch I und den Überschriften zu II und III erschlossen, der Capitelindex nach den Capitelüberschriften innerhalb des Textes zusammengestellt.
23 σύνταγμα — 26 πραχϑέντων A? 23—26 σύνταγμα τῶν κατὰ τὴν Ev Νικαίᾳ ἁγίαν σύνοδον πραχϑέντων M?P!P?V!P®. Am Rand von anderer Hand Γελασίου τοῦ Κυζιχηνοῦ V!. Am Kopf der Seite von späterer Hand 7 ἀρχὴ τοῦ
βιβλίου ἔνϑεν ἐστίν A? 25 περὶ τῶν] εἰς τὰ Η | ἁγίαν Ξ-- Η 26 πραχϑέντα Η Gelasius. 1
Τὰ χατὰ τὴν ἁγίαν καὶ μεγάλην καὶ οἰχουμενικὴν τῶν ἐπισκόπων Prooem. συναϑροισϑεῖσαν σύνοδον ἐν τῇ Νικαέων ἐκ πασῶν, ws ἔπος εἰπεῖν, τῶν τοῦ Ῥωμαίων χόσμου ἐπαρχιῶν καὶ Περσίδος, ἔχ τε τῆς τοῦ ϑεοῦ χάριτος καὶ ϑεσπίσματος τοῦ ϑεοφιλοῦς καὶ εὐσεβοῦς βασιλέως Κων-
5 σταντίνου τοῦ ἡμετέρου ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς καὶ ὀρϑοδόξου πίστεως κατὰ τῶν μοχϑηρῶν καὶ ἀσεβῶν δογμάτων τοῦ ϑεομάχου ᾿Αρείου" πάντα τὰ ἐν ἐχείνῃ τῇ ἐναρέτῳ καὶ ἁγίᾳ συνόδῳ λεχϑέντα τε καὶ 3 πραχϑέντα καὶ διατυπωϑέντα πάλαι τε καὶ πρόπαλαι ἀναγνοὺς ἔτι ἐν τῇ πατρῴᾳ οἰκίᾳ διάγων, εὑρηκὼς αὐτὰ ἐν βίβλῳ ἀρχαιοτάτῃ
10 ἐγγεγραμμένα ἐν μεμβράναις ἅπαντα ἀπαραλείπτως ἐχούσαις, γενο- μέναις μὲν τοῦ ϑείου καὶ ἀοιδίμου Δαλματίου τοῦ ἀρχιεπισχόπου γενομένου τῆς ἁγίας καὶ καϑολικῆς ἐχκλησίας τῆς τῶν Κυζιχηνῶν λαμπρᾶς μητροπόλεως, περιελϑούσαις δὲ εἰς τὸν τοῦ ποτὲ ἡμετέρου οἴχου δεσπότην, λέγω δὴ τὸν χατὰ σάρκα πατέρα ἐμόν, τῆς αὐτῆς
1ῦ ἁγιωτάτης ἐκκλησίας z020Buzepion ἠξιωμένον" ἤτινι ἱερᾷ βίβλῳ ἐν- 3
τυχὼν καὶ σχολὴν πολλὴν ἐν αὐτῇ ποιησάμενος ἐπὶ μνήμης μὲν
φέρειν πάντα οὐχ οἷός τε ἤμην» (οὐδὲ γὰρ av τις ἀνϑρώπων τὸ ἄφατον ἐκεῖνο πέλαγος τῶν ἐν αὐτῇ ἐγκειμένων ἐπὶ μνήμης Mm, διὰ
στόματος φέρειν δυνηϑείη) πλεῖστα δὲ ὅσα ἐπεσημηνάμην, Ta τε 4
τῶν ἡμετέρων ἁγίων πατέρων καὶ ἐπισχόπων τῆς τοῦ ὑγιαίνοντος
λόγου διδασχαλίας αὐτῶν δόγματα, τάς TE πρὸς τοὺς “Πρειομανίτας αὐτῶν ἀντιϑέσεις καὶ τοὺς χατὰ τῆς ἐχείνων βλασφημίας ἐγγράφους ἐλέγχους, ἧς ἐβλασφήμησαν οἱ μιαροὶ “Ἡρειομανῖται κατὰ τοῦ υἱοῦ τοῦ ϑεοῦ, οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ γὰρ καὶ κατὰ τοῦ ἁγίου πνεύματος" τάς δῦ τε τῶν μισϑωτῶν Αρείου τῶν φιλοσόφων πρὸς τοὺς ἐπισκόπους
20
ὧι
23 vgl. Luk. 12, 10 ΔῊ Vips ΜΈΡ:
2 ἐν τῇ, τῆς Η 8 Ῥωμαίου V'PSM?PI 6 χαὶ Ξ- ΜΖ 7 ἐναρέτῳ] ἀρίστη Α3 8 χαὶ διατυπωϑέντα > AH 9 διάγων οἰκία w A? 10 βεμβράναις A?HP3 βε- βράναις V! 10 ἢ γενομένης M?P!V1P3 11f γενομένου ἀρχιεπισχόπου vo M’P! 13 περιελϑούσης M?P!V1P3 15 ἠξιωμένου PP 17 w>AH | ug εἷς Η 19 δυνήσεται A? | δὲ] τε HSS 21 ἀρειανίτας H (aber am Rand yo. ἀρειο- μανίτας), M? 23 ἀρειανῖται M? 24 γὰρ A2V! > HM?P1P3
10
Kirchengeschichte I Prooem. 1—11 3
ἀντιρρήσεις, τάς TE τῶν ἡμετέρων πρὸς ἐχείνους διὰ γραφικῶν δι- δαγμάτων κατὰ τῶν αὐτῶν σοφισμάτων ἐναργεῖς ἐπιλύσεις, περί τε τῆς ἀνάρχου καὶ ἀεὶ τῷ ϑεῷ καὶ πατρὶ συνυπαρχούσης τοῦ υἱοῦ αὐ- τοῦ χαὶ τοῦ ἁγίου πνεύματος προαιωνίου μιᾶς ϑεότητος, περί τε τῆς αὐτοῦ τοῦ υἱοῦ τοῦ ϑεοῦ, ϑεοῦ λόγου, ἐπ᾿ ἐσχάτων τῆς ἡμετέρας ἕνεκα σωτηρίας ἐκ τῆς ϑεοτόχου παρϑένου ηρίας ἀπορρήτου σαρχώσεωςς χαὶ τῶν τῆς ἐχκλησίας ἀποστολιχῶν διατυπώσεων πᾶσαν ἁπλῶς τὴν ἐχεῖσε γεγενημένην πραγματείαν ἐνιστορήσας ἐν τῇ προρρηϑείσῃ ἱερᾷ βίβλῳ, πρό γε πάντων τὰς τοῦ πιστοτάτου βασιλέως Κωνσταντίνου τοῦ ἐν τῇ συνόδῳ συνεδρεύσαντος ϑείας καὶ ἀληϑῶς ἀποστολικὰς ἐννοίας, ἤσϑην εἰς τοσοῦτον τοῖς τῇ βίβλῳ ἐχείνῃ τῇ ἱερᾷ περιεχο- μένοις, ὥστε εἰπεῖν με πρὸς τὸν κύριον" »οὃς γλυχέα τῷ λάρυγγί μου τὰ λόγιά σου, ὑπὲρ μέλιτῷ στόματί μους" οὕτως ὑπερ- ηγάσϑην ἐν τοῖς ἐχεῖ ἀναγεγραμμένοις περὶ τῆς ἀσπίλου καὶ ἀμο- μήτου, ὀρϑοδόξου χαὶ ἀποστολικῆς πίστεος.
Μετὰ δὲ καιρούς τινας φϑάσας ἐνταῦϑα, ἐν τῇ τῶν Βιϑυνῶν ἐπαρ- χίᾳ λέγω, κατ᾽ εὐδοχίαν τοῦ ϑεοῦ, κινήσεώς τε καὶ συζητήσεως πλείστης ὅσης γεγενημένης ἐπὶ τῆς ἀνταρσίας τοῦ ἀνοσίου Βασιλίσχου κατὰ τῆς ἀποστολικῆς χαὶ καϑολιχῆς ἐκκλησίας τοῦ ϑεοῦ καὶ τῆς ἐν αὐτῇ πολιτευομένης ἀποστολικῆς πίστεως, ὑπεχκαιόντων μάλιστα καὶ κι- νούντων τὰ βασίλεια τῆς τῶν τοῦ αἱρετικοῦ Εὐτυχοῦς ὁμοφρόνων συμμορίας, προβαλλομένων ἡμῖν ὑπούλως τὴν * ἐν Δικαίᾳ φημὶ ὑπὸ τῶν πατέρων * κρατεῖν πίστιν" οἱ διηλέγχοντο πρὸς ἡμῶν πολέμιοι ἐκείνης ὑπάρχοντες" οὐ γὰρ ἤδεισαν τί λεγουσιν: ἢ περὶ τίνων δια- βεβαιοῦνται" προφέροντος γάρ μου τὰ ἐν ἐκεί») τῇ ἁγίᾳ χορείᾳ τῶν ὀρϑοδόξων τοῦ ϑεοῦ ἱερέων ἐν πνεύματι ἁγίῳ παρὰ τοῦ
12 Psal. 118, 103 — 24 vgl. I Tim. 1, 7
A?®H V!P3 M?Pı
4 τοῦ > M? 5 32002 > A®HP3 (aber vgl. S. 6, 2) 8 ΞΕ H | ye γομένην AR | ἱστορήσας Η 10 ἐν] χαὶ A®H | ἀληϑεῖς A? 11 ἐχείνῃ] ἐκεῖσε A? | τοῖς τῇ ἱερᾷ βίβλῳ Ereivg o V! 11 ἢ περιεψομένης ῬΡΊ; 14 ἐν τοῖς --- 15 πί- στεως] τὰ ἐκεῖσε περὶ πίστεως ἀναγεγραμμένα A? 14 ἀμωμήτου + καὶ H 16 ἐν A2>d. übr. HSS 18 Song aber ὃ aus οὐ corr. H ovongd.übr. HSS | ἀνταρ- σίας] ἀντιλογίας H 19 &xxAmsias> A? 20 ἀποστολικῆς] εἰλιχρινοῦς A? 21} βα- σίλεια τῆς συμμορίας τῶν τοῦ on εὐτυχοῦς ὁμοφρόνων A? 21 τῶν > M?’Pt | ὁμοφρόνος M? (aber am Rand von 2. Hd. ὁμοφρόνων), im Text ὁμοφρόνος, am Rand von einem der Correetoren yo. ὁμοφρόν ὧν P! 22 (ὀρϑόδοξον, τὴν) Holl | φησίν M2P!V!P2 23 scheint ein Partieipium ausgefallen, etwa ὁρισϑεῖσαν (5. 3. 4, 2) | διελέγχονται Ἡ 24 περὶ] παρὰ H 26 παρὰ Δ, τὰ ΜΈΡ1Υ:1Ρ8
ΤῈ
10
11
10
20
25
30
4 Gelasius
κυρίου δι᾿ αὐτῶν ἐκφωνηϑέντα, ἀπεπήδων ἀφ᾽ ἡμῶν, χείρονα τῶν Agsiov βλασφημιῶν κατὰ τῶν ἐκεῖσε ὁρισϑέντων διὰ γλώττης προ- φέροντες καὶ ἀναϑεματισμὸν ῥίπτοντες κατὰ τῶν ταῦτα οὕτως φρονούντων οἱ ἄϑλιοι διὰ ταῦτα καὶ δι᾿ ἄλλα πολλὰ κινηϑέντα κατὰ τῆς ἁγίας καὶ ὀρϑοδόξου πίστεως ἡμῶν τῆς ἀνέκαϑεν ἔχ τε τῶν ἁγίων ἀποστόλων καὶ τῶν προρρηϑέντων ἁγίων ἡμῶν πατέρων τῶν ἐν τῇ Νικαέων συνειλεγμένων ἔν τῇ τοῦ ϑεοῦ ἐχκλησίᾳ τῇ μητρὶ ἡμῶν πολιτευομένης, πλείστην ὅσην ἔρευναν ἐποιησάμην πάντῃ τε καὶ πανταχοῦ, τὸ δὴ λεγόμενον πᾶντα κάλων κινήσας, ἀνερευνῆσαι τὰ ἐν ἐκείνῃ τῇ ἱερᾷ συνόδῳ πεπραγμένα ὑπὲρ τοῦ τῆς αὐτῆς ἁγίας καὶ ἀποστολικῆς πίστεως 0000, ἣν »οὐχκ ἀπ᾽ ἀνϑρώποων οὔτε δι᾽ ἀνθϑρώπωνς« ἡ τοῦ ϑεοῦ ἐκκλησία παρείληφεν, ἀλλ᾽ ἢ ἀπ᾽ αὐτοῦ τοῦ πάντων ἡμῶν σωτῆρος καὶ ϑεοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, τοῦ υἱοῦ τοῦ ϑεοῦ τοῦ ζῶντος" ὃς μετὰ τὴ» τῆς ἐνσάρχου αὐτοῦ παρουσίας οἰκονομίαν,
ὅ τὸ μέγα ἀληϑῶς τῆς εὐσεβείας μυστήριον, καϑὼς γέγραπται, φανερῶ-
ϑείς τε σαρκὶ καὶ ἀγγέλοις ὀφϑείς (οὔτε γὰρ ἀγγέλοις ϑεατὸς ὁ μο- νογενὴς κατὰ τὴν τῆς ϑεότητος οὐσίαν, εἰ μὴ ἐσαρκω)ϑϑὴ) τὰ πάντα πληρώσας τὰ κατὰ τὴν οἰχονομίαν τό τε ὑπὲρ ἡμῶν ἑκούσιον πάϑος καὶ τὴν ταφὴν χαὶ τὴν ἀνάστασιν τῇ ἁγίᾳ ἐκείνῃ καὶ ἀναμαρτήτῳ σαρκὶ αὐτοῦ παραχωρήσας, δι᾿ ἧς τὸ ἡμέτερον ἀπεϑανάτισε γένος, ἀναβαίνων εἰς τοὺς οὐρανοὺς ταύτης τῆς ἁγίας καὶ aumuntov πίστεως τὸν ϑεῖον χαὶ προσχυνητὸν ὅρον δι᾿ ἑαυτοῦ ἔπηξε, καὶ μέγα βρον- τήσας χατὰ τὸ γεγραμμένον »κύριος ἀνέβη εἰς οὐρανοὺς καὶ ἐβρόντησε. καὶ ἐν ἑτέρῳ »ἐβρόντησεν ἐξ οὐρανοῦ ὁ κύριος, καὶ ὁ ὕψιστος ἔδωκε φωνὴν αὐτοῦς. καὶ τί ἐβρόντησε; ποίαν δὲ φωνὴν ἔδωκεν ὁ ὕψιστος; "πορευϑέντες, φησὶ πρὸς τοὺς ἀπο- στόλους λέγων, μαϑητεύσατε πάντα τὰ ἐἔϑνη, βαπτίξοντες αὐ- τοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου πνεύματοοεςκς. εἰ γὰρ καὶ διὰ φιλανϑρωπίαν τὴν ὑμῶν σάρχα Eu- ψυχον καὶ ἔννουν ἐκ τῆς πανσέμνου καὶ ἁγίας παρϑένου Λὶιαρίας προσείληφα, ἀλλ᾽ ἡ τῆς σαρκὸς πρόσληψις προσϑήχην τῇ τοῦ πατρὸς καὶ ἐμοῦ καὶ τοῦ ἁγίου πνεύματος τριάδι 00% ἐποίησεν, ἀλλὰ μένει ἡ τριὰς τριάς. »πορευϑέντες οὖν μαϑητεύσατε πᾶντα τὰ ἔϑνη,
7 vgl. Gal. 4, 26 — 11 Gal.1,1 — 15 vgl. 1 Tim. 8, 16 — 281 Kön. 2,10 — 24 Psal. 17, 14 — 26 Matth. 28, 19. 20
A? (A! von 2.10 ὑπὲρ an)H V:!P3 ΜΡ!
«
1 τῶν + τοῦ A? > Er ἰας ----ἡ μῶν > Ῥ8 14 τοῦ > A! 16 ἀγγέ- λοις3 + ἦν (viell. von 2. os | ϑεατός + ἦν Η 91 ἁγίας] ὀρϑῆς M2P! 27 λέγων >H 29 ὑμῶν] ἡμῶν HM?P3 31 προσείληφεν H (aber corr. aus προσείληφα), P3 32 ἐμοῦ] τοῦ υἱοῦ H 33 τριάς" > A!H
13
14
15
16 Ϊ
17
[bit
10
20
30
Kirchengeschichte I Prooem. 11—24
or
βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου πνεύματοςεκ.
Τοῦτον τὸν ἅγιον καὶ προσκυνητὸν ὅρον τῆς ὀρϑῆς καὶ ἀμωμήτου πίστεως παρὰ τοῦ χυρίου λαβόντες οἱ ἱεροὶ ἀπόστολοι πάσῃ τῇ ὑπὸ τὸν οὐρανὸν τοῦ ϑεοῦ ἐκκλησίᾳ ἐκήρυξαν, os πληρωϑῆναι ἐπ᾿ αὐτοῦ
ὁ προφητικὸν λόγιον τὸ φάσκον᾽ »εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλϑεν ὁ φϑόγγος αὐτῶν καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ δή- ματα αὐτῶνς. ὄντινα ὕρον καὶ τὴν προσχυνητὴν ταύτην δωρεών, τὴν εἰς ἡμᾶς διὰ τῶν ϑείων ἀποστόλων παρὰ τοῦ υἱοῦ τοῦ ϑεοῦ δεδομένην, μετὰ πλείστους ὅσους καιροὺς παυσαμένου τοῦ κατὰ τῆς ἐχκλησίας τοῦ ϑεοῦ διωγμοῦ διὰ ᾿Αρείου πάλιν ὁ ἐχϑρὸς τῆς Nus- τέρας σωτηρίας. παραφϑεῖραι σπουδάζων χατὰ τῆς αὐτῆς ἁγίας καὶ ἀμωμήτου ὁπλίζεται πίστεως, ξένα τινὰ παρεισφέρων χατὰ τοῦ σω- τῆρος βλάσφημα ῥήματα, δι᾿ ὧν τὴν εἰς πᾶσαν τὴν οἰκουμένην ἐχ- κλησίαν τοῦ κυρίου ἐτάραξεν.
0% «ζάριν καὶ τὴν πολυάνϑρωπον ἐχείνην ἐπὶ τὴν τῶν Νικαέων πόλιν ὃ πιστότατος βασιλεὺς Κωνσταντῖνος συνήγαγε σύνοδον, ἧς τὰ πεπραγμένα πάντα προεγνωκχώς, ὡς ἀνωτέρω ἔφην, καὶ διερευνη- σάμενος μόλις ἐδυνήϑην εὑρεῖν φανερὰ τῶν ἐχεῖσε ἐσκεμμένων καὶ ἐγγραφέντων παρά τισι διαφόροις φιλομαϑέσιν ἀνδράσιν, ᾿Ιωάννῃ μέν τινι πρεσβυτέρῳ ἀνδρὶ παλαιῷ, ἀγαν γραφικῷ, ἐν Teroadioız παλαιοῖς λίαν, οὐ μὴν ὅλα᾽ καὶ ἐξ ἄλλων δὲ συγγραφέων διαφόρων, Εὐσεβίου τοῦ Παμφίλου ἐπισκόπου Καισαρείας καὶ Ῥουφίνου πρεσβυ- τέρου Ῥώμης τῶν καὶ τῇ ἁγίᾳ ἐκείνῃ χκοινωνησάντων συνόδῳ καὶ
Ὑ ’ oa «ς ὔ αλλῶν πλείστων οσῶν. οὐ μὴν τὴν ἀκολουϑίαν ns ὅλης αρμονίας 3
εὗρον κατὰ τὴν ἱερὰν ἐκείνην βίβλον, ἡ προενέτυχον, ὡς ἀνωτέρω μοι εἴρηται. μόνος γὰρ Εὐσέβιος ὁ ϑαυμάσιος ὁ Παμφίλου ἀτρεπτὶ τῇ λεωφόρῳ τῆς ἀληϑείας ἀπὸ τῆς τοῦ κυρίου παρουσίας ἕως τῶν τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου χρόνων διώδευσεν.
AIR οὐδὲ τὰ ὅλα εὑρεῖν ἡἠδυνήϑην, πλὴν ὅσα γνώριμά μοι καὶ τῆς ἀληϑείας ἴδια κατὰ τὴν προαναγνωσϑεῖσάν μοι βίβλον εὑρον. καὶ ἐξ ἕκα- τέρων ἀναλεξάμενος ἀναγκαῖον φήϑην ἐγγράψαι τῷδε τῷ βιβλίῳ πρὸς ὠφέλειαν κοινὴν καὶ στήριγμα τῶν ἐντευξομένων τῷδε τῷ γράμματι.
6 Psal. 18, 5 AH Vıp3 M?P\
2 wö>M? ὅ τοῦ ϑεοῦ >M’?P! 10 τῆς] τὰς ΑΊ' 12 παραφϑεῖραι σπου- δάζων sinngemäß H>d.übr.HSS | αὐτῆς] αὐτοῦ Η 13: σωτῆρος + ἡμῶν M?P! 15 ἐτάραξαν γ1Ρ8 181 διερευνησάμην H 19ff Gel. sucht hist. Erläuterung des bei
Dalmatius (ἐκεῖσε) Berichteten: nur Euseb gibte. vollständ. geschichtliche Einführung 21 ἄγαν γραφιχῷ AyavH 81: ἑχατέρων: Dalmatius und die andern Quellen
18
19
σι
10
6 Gelasius
"ἄρξεται δή μοι λοιπὸν ὃ λόγος προοδοποιοῦντός “μοι καὶ ποδη- γοῦντος τοῦ ἀεὶ ζῶντος ϑεοῦ λόγου ἀπὸ τῶν χρόνων τῆς βασιλείας τοῦ εὐσεβεστάτου καὶ χριστοφόρου βασιλέως Κωνσταντίνου τοῦ καὶ τὴν σύνοδον τῶν ἐπισχύπων ἐν τῇ Νικαέων συναϑροισϑῆναι προσ- τάξαντος πόλει" ἐν ἑτέρῳ γάρ, εἰ τῷ ϑεῷ φίλον, τὰ τῆς γενέ- σεως αὐτοῦ χαὶ τῶν χρόνων τῆς τοῦ πατρὸς αὐτοῦ Κωνσταντίου τοῦ ϑεοφιλεστάτου βασιλείας τὴν διαγωγὴν ἐντάξω συγγράμματι.
Περὶ τῆς ἀρχῆς τῆς βασιλείας Κωνσταντίνου.
Μετὰ τὴν ἀπόϑεσιν τῆς βασιλικῆς ἁλουργίδος τῆς τῶν τυράννων Διοκλητιανοῦ καὶ Μιαξιμιανοῦ, τὸν ἰδιωτικὸν ἀπειληφότων αὐτῶν βίον, χαϑά φησιν ὁ Βυσέβιος, χρόνου οὐ πλείστου μεταξὺ γενομένου βασιλεὺς Κωνστάντιος, τὸν πάντα βίον πραότατος καὶ τοῖς ὑπηκόοις εὐνοϊχώτατος τῷ TE ϑείῳ λόγῳ προσφιλέστατον ξαυτὸν διαϑέμενος, παῖδα γνήσιον Κωνσταντῖνον αὐτοχράτορα καὶ Σεβαστὸν ἀνϑ᾽ ξαυτοῦ καταλιπών, κοινῷ φύσεως νόμῳ τελευτᾷ τὸν βίον, ἁπάσης μετὰ ϑά- verov, ὕση βασιλεῖ τις ἂν ὠφείλετο, τιμῆς ἠξιωμένος, χρηστότατος καὶ ἠπιώτατος βασιλεὺς γεγονώς" ὃς δὴ καὶ μόνος τῶν za ἡμᾶς ἐπαξίως τῆς ἡγεμονίας τὸν πάντα τῆς ἀρχῆς διατελέσας χρόνον καὶ τὰ ἄλλα τοῖς πᾶσι δεξιώτατον καὶ εὐεργετικώτατον παρασχὼν ἑαυτόν, τέλός εὐδόχιμον καὶ τρισμακάριον ἀπείληφε τοῦ βίου, μόνος ἐπὶ τῆς αὐτοῦ βασιλείας εὐμενῶς καὶ ἐπιδόξως ἐπὶ διαδόχῳ γνησίῳ παιδὶ τὰ πάντα σώφρονι καὶ εὐσεβεστάτῳ τελευτήσας. τούτου παῖς Κων- σταντῖνος εὐϑὺς ἀρχόμενος βασιλεὺς τελειότατος καὶ Σεβαστὸς πρὸς τῶν στρατοπέδων χαὶ ἐπὶ πολὺ τούτων πρότερον παρ᾽ αὐτοῦ τοῦ παμβασιλέως ϑεοῦ ἀναγορευϑείς, ζηλωτὴν ἑαυτὸν τῆς πατρικῆς περὶ τὸν ἡμέτερον λόγον εὐσεβείας κατεστήσατο.
Καὶ us$’ ἕτερα οὕτω δὴ Κωνσταντίνου, ὃν βασιλέα ἐκ βασιλέως εὐσεβῆ TE ἐξ εὐσεβεστάτου καὶ τὰ πάντα σωφρονεστάτου γεγονέναι
11—26 vgl. Eus. H. E. ὙΠΠ 13 p. 776, 3—778,2 — 27—8. 7, 12 vgl. Eus. H. E. IX 9 p. 826, 20—828, 8 ΑἸ Vıp3 ΜΡ:
6 Κωνσταντίνου P3 χωνσταν V! 7 βασιλείας -+ χαὶ H 8 Die Über- schrift findet sich in A!HM?V!, in P3 ist eine Zeile für sie freigelassen, sie fehlt ἴθ ΡΊ 116>P3 12 τὸν πάντα βίον πραότατος > P? | πραότατα A! Bus. πραότα H 13 εὐνοϊκώτατα Αἱ Eus. εὐνοϊχώτ H 15 μέτὰ] μὲν PP 20 τρισμα- χάριστον M2P!V!P3 | εὐδόχιμον wie Eus. AT Eim εὔδαιμον ἃ. übrig. Eus.-HSS 22 σώφρονι] σωφρονεστάτῳ Eus. nach σώφρονι + τε V! Eus. ABDM | evoe- βεστάτῳ] εὐλαβεστάσγω H 24 ἐπὶ A!M?PiV!P3 wie Eus. ΤΊ, ἔτι HEus. 25 ἀνη- γορευϑείς P? | ζηλωτόν A!H 27 67 wie Eus. ATER δῆτα Eus. BD δήτα M
25
14
10
20
Kirchengeschichte I Prooem. 25 — Cap. 2, 2 γί
εἰρήκαμεν, συνέσει TE χαὶ εὐσεβείᾳ τετιμημένον, παρὰ τοῦ παμβα- σιλέως ϑεοῦ τῶν ὕλων καὶ σωτῆρος χατὰ τῶν δυσσεβεστάτων τυράν- vo» ἀνεγηγερμένου πολέμῳ τε ἐννόμῳ παραταξαμένου ϑεοῦ συμμα- χοῦντος αὐτῷ παραδοξότατα, πίπτει μὲν ἐπὶ Ῥώμης ὑπὸ Κωνσταν- τίνου Μαξέντιος, ὁ δ᾽ ἐπ᾽ ἀνατολῆς οὐ πολὺν ἐπιζήσας ἐκείνῳ χρόνον αἰσχίστῳ καὶ αὐτὸς ϑανάτῳ ὑπὸ Λικιννίου οὔπω τότε μανέντος πεμφϑέντος zart’ αὐτοῦ ὑπὸ Κωνσταντίνου τοῦ ϑεοφιλεστάτου βα- σιλέως, καταστρέφες τὸν βίον. πρότερός γε μὴν 6 τῇ τιμῇ καὶ τάξει τῆς βασιλείας πρῶτος Κωνσταντῖνος τῶν ἐπὶ Ῥώμης κατα- τυραννουμένων φειδὼ λαβών, ϑεὸν τὸν οὐράνιον τόν τὲ τούτου λόγον, αὐτὸν δὴ τὸν πάντων σωτῆρα Ἰησοῦν Χριστόν, σύμμαχον δι᾽ εὐχῶν ἐπικαλεσάμενος, πρόεισι πανστρατιᾷ τὰ τῆς ἐκ προγόνων ἐλευ- ϑερίας Ῥωμαίοις προμνώμενος. ταῦτα ὁ Εὐσέβιος.
Περὶ τῶν ὁμοχρόνων βασιλέων Κωνσταντίνου ῆαξεντίου καὶ Μαξιμίνου.
D δὲ Ῥουφῖνος — εἰ καὶ μὴ κατὰ τάξιν τὴν ἀκολουϑίαν καὶ τὴν τῆς ἀληϑείας ἁρμονίαν Βυσεβίου τοῦ πάνυ τοῦ Παμφίλου τῇ ἱστορίᾳ ἐνέϑηκεν, ἀλλ᾽ ὅμως ὅσα συγγενῆ τῆς Εὐσεβίου πραγ- ματείας εὕροιμι ἐκ τοῦ αὐτοῦ Ῥουφίνου χαὶ τῶν ἄλλων συγγρα- φέων ἀναλεξάμενος ἐνθήσω, χαϑὰ ἀνωτέρω εἴρηκα, τῷδε τῷ βι- βλίῳ --- λέγει δὲ καὶ οὗτος" μετὰ γοῦν τὴν τοῦ Διοκλητιανοῦ καὶ Μαξιμιανοῦ ἀπόϑεσιν χαὶ τὴν τελευτὴν Κωνσταντίου ὑπολείπονται τῆς Ῥωμαίων ἀρχῆς ὁμόχρονοι βασιλεῖς οἵδε. Κωνσταντῖνος μὲν τὴν τοῦ πατρὸς μοῖραν εἰληφώς" αὕτη δὲ ἣν ἀπό τε τῆς καλουμένης Εὐ- ρώπης ἀρχομένη ἐπί τε τὸν Ἴστρον διήκουσα Σχυϑίαν τε ἑχατέραν καὶ Κελτοὺς ἅπαντας Ἰλλυριούς τε καὶ Σαυρομάτας καὶ τὴν ἐπὶ τὸν Ῥῆνον ποταμὸν καϑήκουσαν τῶν βαρβάρων γῆν τήν τε Μακεδο- νίαν καὶ τὴν πρὸς αὐτὴν ϑάλασσαν «Θεσσαλίαν τε καὶ Ayalav καὶ 000
19 vgl. 5. 5, 23 — 901 das Citat im lat. Text nicht zu identifieieren. Vgl. Eus. H. E. Bd. II S. CCLVIIH Anm. 1. Socr. 1 2 p. 3 (Hussey)
AH V:!P3 M?Pi 1 τετιμημένου H vgl. d. krit. Apparat zu Euseb an dieser Stelle 3 πολέμῳ
— naoarasauevov> ViP3M?®P! 4{ Κωνσταντίνου wie Eus. ATER χωνσταντῖνον - «, r D Eus. BDM 5060]JeiP3 | ἐπιζητήσας ΡΒ | χρόνῳ H 6 hier und sonst Auzıvviov
A!Eus. λικινίου d. übr. HSS | Μικιννίου--- μανέντος wie Eus. ATrRe Aıxiv- vıov — μανέντα Eus. TI!ER!BDM 7 πεμφϑέντος HM?P! πεμφϑησομένου A!V!P3 8 m>H «ei Bus. 12 εὐχῆς corr. aus εὐχήν H | πανστρατὶ Αἴ Eus.R
14 Capitelüberschrift >P® 135>HP3 17 τὴν ἱστορίαν ΗΒ 18 τοῦ] τῶν M?P! 19:1 βιβλιδίω MP! 20 τὴν >M?P!V!P3 21 ὑπολείποντας ῬΒῈ 22 οἵδε] οὗτοι A!
21
10
20
30
ῷ Gelasius
πρὸς ἥλιον δυόμενον ἐπιστρέφοντα τὸ Ἰόνιον ὁρίζει πέλαγος" καὶ 3
Μαξιμῖνος δὲ ὃ Διοκλητιανοῦ παῖς ἅπαντα τὰ κατὰ τὴν ἀνατολὴν ἔϑνη, za9a φησιν ὁ Βυσέβιος, Magevrıos τε τὴν Ῥώμην καὶ τὰ ἀπὸ τ: OBEN , 2 \ #-
τῆς Ἰταλίας eis αὐτὸν χαϑήχοντα τὸν mxeavov διεῖπον.
Περὶ τῆς τυραννίδος Μαξεντίου.
- 3 x x σι. \ Κωνσταντῖνος οῦν μετὰ τὴν τοῦ πατρὸς ἔννομον κηδείαν χαὶ 81
τὰς νομιζομένας τιμὰς ζημίαν ἡγήσατο τῆς Ῥωμαίων συμφορᾶς τὴν ἡσυχίαν. ἤκουε γὰρ τὴν Ῥωμαίων πόλιν κάμνουσαν τοῖς Μαξεντίου κακοῖς" εἰς γὰρ ὠμότητα τυραννίδος ὁ τῆς βασιλείας αὐτῷ μετεβάλ- λετο τρόπος. πολλούς TE γὰρ ἀκρίτως τῶν ἐν τέλει ϑανάτῳ παρα- διδούς, ζημίας τε καὶ φυγὰς καὶ τῆς γῆς ἀναδασμὸν καὶ προτιμήσεις ἀνεξετάστως ἐπέβαλλεν, ἤδη δὲ χαὶ γυναικῶν ἀλλοτρίων ἐρῶν ἢ κακίᾳ διέφϑειρεν N τοῖς ἐπιτάγμασιν ἐβιάζετο" καὶ λοιπὸν ἀνασφαλὲς ἣν γυναῖκα ἔχειν εὐπρεπῆ καὶ διὰ σωφροσύνης φυλακὴν πολλή τις ἢν χατὰ τὴν πόλιν μιαιφονία. ταῦτα χαὶ πλεῖστα ἕτερα ἀκούων ὃ ϑεοφιλέστατος Κωνσταντῖνος, ἃ μὴ τῆς παρούσης ἐστὶ συντάξεως, παρωξύνετο ποιεῖ γὰρ οἰκείαν λύπην τοῖς φιλοϑέοις ἀνδράσιν ἡ τῶν ἀλλοτρίων πραγμάτων ἀδικία.
Περὶ τοῦ βασιλέως Κωνσταντίνου, ὅπως κατὰ τοῦ τυράννου Μαξεντίου
ἐστρατοπεδεύσατο.
Ἐδόκει δὴ αὐτῷ λοιπὸν τῶν ὕπλων ἄπτεσϑαι καὶ τοῖς τοιαῦτα πάσχουσι Ῥωμαίοις ἐπαμῦναι: τὸ γὰρ ἐχείνους τῶν κακῶν ἐξελέσϑαι ἴσον ἣν εἰπεῖν καὶ πάντας ἀνϑρώπους διασῶσαι. βουλὴν δὲ λαμ- βάνει πρότερον τὰς ἀποστατούσας πόλεις τῆς Ῥωμαίων ἡγεμονίας ἀναχαλέσασϑαι, τὰς μὲν τοῖς λόγοις τὰς δὲ τοῖς ὅπλοις τὰς δὲ τῇ τῆς φιλανϑρωπίας εὐποιίᾳ. τούς TE γὰρ φόρους αὐτοῖς κουφοτέρους ἀπέφηνε καὶ τὴν τῆς ἀκροάσεως ἰσότητα παρεῖχε, τὰς δὲ νεωτεροποιίας καὶ ἀπονοίας συνετῶς διέλυε, σιωπῶν μᾶλλον ἢ φοβῶν, εἰδὼς τὰ Σαύρων καὶ τὰ Φράγγων καὶ τὰ Γερμανῶν ἔϑνη φιλόχαινά τε εἶναι καὶ πρὸς τὰς τῶν βασιλέων ἐπαναστάσεις εὐρίπιστον ἔχειν ὁρμὴν
8. Vgl. Eus. Ἡ. E. IX 9, 12 p. 832, 20 — Capp. 3—7, 4 gehen vermutlich auf den oben (ὃ. 7, 14) genannten Rufinfzurück AH 183. M?Pı 5
5 Capitelüberschrift fehlt, doch ist wieder eine Zeile für sie freigelassen P? 11 zai? > M? | προστιμήσεις H 19 ἐπέβαλεν HPIM?2 18 ἀνασφαλὲς] οὐχ ἀσφαλὲς, aber οὐκ auf Rasur Α' 14 σωφροσύνην Ῥ'ὺ 20 ἐστρατεύσατο M?P! 24 τῆς + τῶν H 25 ἀναχαλεύσασϑαι V! | beidemale τὰς δὲ corr. aus τὰ dee H 27 δὲ Brinkmann re Wendland, Pasquali: γε HSS
2
σι
10
20
90
Kirchengeschichte I 2, 3—4, 8 9
\ ’ ’ \ ’ = « ’ \ \ B ΟῚ καὶ νόμον πολλάκις τὴν γνώμην ποιεῖσϑαι. υπήγαγετο δὲ καὶ Σπα- 3
vovc καὶ Βρεττανοὺς καὶ τὰς αὐτόϑι νήσους καὶ τὰ λοιπὰ γένη καὶ ἅπαντας τοὺς τῶν τοῦ ἡλίου δυσμῶν γινομένους μάρτυρας, οὺς εἰδέναι φασίν, εἴτε ἀληϑῶς τῷ ὠχεανῷ καταδύεται εἴτε καὶ περὶ τὸ ὕδωρ φϑάσας πάλιν δι᾿ ἑτέρας ὁδοῦ πρὸς ἡμᾶς ἀνακάμπτει" εἷλε δὲ καὶ τῷ κράτει τῶν ὕπλων τὰ αὐτόϑι βάρβαρα φῦλα, παρέργῳ τῆς μάχης πρὸς τὸ ἔργον συγχρησάμενος. τοὺς μὲν γὰρ ὑποτάξας, τοὺς δὲ μισϑοδοτήσας, τοὺς δὲ φίλους ἀντὶ πολεμίων καὶ συνήϑεις ἀντὶ παλαιῶν ἐχϑρῶν καταστήσας, ἐπανήγαγε πάντας συμμάχους, οὐδένα λυπήσας οὐδὲ πολιορκήσας χαὶ ἐπὶ τὴν ἑτέρων σωτηρίαν ἐπει- χϑείς. ὕπου γὰρ ὁ ϑεὸς συμμαχεῖ, πάντα κχατευϑύνεται καὶ τὸν ἀνθρώπινον λόγον ὑπεραίρει.
Μετὰ τοιαύτης φιλοϑέου γνώμης ὁ πάντα πιστότατος Κωνσταν- τῖνος τὸν Ῥῆνον ἐπὶ δεξιὰ διαβὰς καὶ πολλὰ μὲν oon πολλοὺς δὲ ποταμοὺς ἀνωνύμους ὀλίγῳ στρατῷ περαιοωϑείς, πολλά τε βάρβαρα ἔϑνη χειρωσάμενος Γάλλων τε καὶ Φράγγων καὶ Σπάνων δέκα ἐϑνὴ προσ(αγ)αγόμενος, προσῆγε λοιπὸν τοῖς Ἰταλίας 00801 τὸ στρά- τευμα. ταῦτα ἀχούσαντι τῷ Μαξεντίῳ ταραχή τις ην ἀδόχητος᾽ οὐ γὰρ ἂν ποτε τοσαύτην χώραν διαβῆναι προσεδόκα 00801 καὶ ποτα- μοῖς καὶ ποικίλοις βαρβάροις πεφραγμένην καὶ ταῖς αὐτοφυέσι τῆς ἐρημίας δυσχερείαις" μέγιστον γὰρ γίνεται πολλάκις ἐπιτείχισμα βα- σιλείας ἡ τῶν τόπων ἐρημία. καὶ δὴ ἐδόκει σὺν πολλῷ τάχει τῆς Ῥώμης ὑπεξελϑόντα τὸν στρατὸν ἀνϑυπεξάγειν καὶ τῆς Ἰπαλίας που προαναχρούσασϑαι. ὡς δὲ ἀντεπαρετάττοντο καὶ τὰ σημεῖα εἶδον ἀλλήλων, ἐνταῦϑα ἡ μάχη λοιπὸν ἄνισον εἶχε τὴν ἐλπίδα. οἱ μὲν γὰρ ἀπὸ Ῥώμης προεκτεϑέντες καὶ κατὰ φάλαγγας ἐχχεόμενοι xal ἔκ πολλῆς ἐκεχειρίας καὶ διαναπαύσεως ὄντες ἐδόκουν ἀξιόμαχοι κατα- φαίνεσϑαι φρόνημά τὲ φέρειν ἄξιον τῆς πόλεως ἐφάμιλλον. οἱ δὲ μετὰ Κωνσταντίνου παραταττόμενοι πολλὴν μὲν κατειλήφεσαν γῆν, πολλὰ δὲ λάφυρα xal σκῦλα τοῦ πολέμου συνήγοντο πόϑῳ" δρόμῳ δὲ μᾶλλον τῆς “»ίκης ἢ ἀπολαύσει τῶν εἰλημμένων χρησάμενοι ἤδη λοιπὸν ἦσαν “πρὸς τὸν κάματον ἀπαγορεύοντες καὶ πρὸς τὴν πυχνότητα τῶν πόνων ἐνδιδόντες.
ΑἸ γιΡ5 ΜΡ:
1f Σπάνους καὶ > V! 2 Βρεττανοὺς A! Βρετανοὺς ἃ. übr. HSS ὃ οὃς H>i.d. übr. HSS 10 οὐδὲ πολιορχήσας > P3 | τὴν -ἰ τῶν H | ἑτέραν M? 12 λόγον] λογισμὸν P3 17 corr. Wendland, Friedländer 21 δυσχερείαις aber am Rand von 1. Hd. δυσχωρίαις Pi 24 ἀντιπαρετάττοντο A! 26 προεχϑέοντες H 27 ἐχχεχειρίας AIHV!P®_ 28 τε nur At >i.d. übr. HSS 30 "nödo [δρόμῳ] δὲ Holl 32 ἤδη + de M2P!V!P3
or
10
25
-
10 Gelasius
Περὶ τοῦ σταυροῦ τοῦ ὀφϑέντος ἐν οὐρανῷ τῷ βασιλεῖ Κωνσταντίνῳ.
Οὐπω δὲ κεχριμένης τῆς μάχης καὶ τῆς παρατάξεως ἰσορρόπου οὔσης οὐρανόϑεν ὁ ϑεὸς Κωνσταντῖνον ὁπλίζει, δείξας αὐτῷ τὸ σω- τήριον τοῦ σταυροῦ σύμβολον φωτοειδῶς ἐν οὐρανῷ" γράμματα δὲ ἐμήνυε τῆς ὄψεως τὴν δύναμιν λέγοντα" τούτῳ νίκα.
Τοῦτο τὸ διήγημα τοῖς μὲν ἀπίστοις μῦϑος εἶναι δοχεῖ καὶ πλάσμα τοῖς [δὲ] ἡμετέροις δόγμασι χεχαρισμένον, τοῖς δὲ τἀληϑῆ πιστεύειν συγνειϑισμένοις ἐναργὴς τοῦ πράγματος ἡ ἀπόδειξις. ὁ γὰρ τούτου τοῦ συμβόλου ζωγράφος ϑεὸς ἔδειξεν ἔργῳ μετὰ ταῦτα τὴν ἀληϑεύσασαν τοῦ γράμματος χάριν.
Εἰ δὲ μήπω πείϑομεν ἃ γράφομεν" πρότερον γὰρ ἱστορίας γρά- φομεν διὰ τὸ μικρὸν ἄνωϑεν ἡμᾶς τὰ χρήσιμα συλλέγειν τῶν ἐκείνῳ βεβιωμένων: ἀλλ᾽ οὐχ ἐν τοῖς ἐφεξῆς ἀπιστεῖν δεῖ, ἃ καὶ ἐπὶ τῆς ἡμετέρας γενεᾶς οἱ Κωνσταντίῳ τῷ Κωνσταντίνου παιδὶ συμπαρα- ταξάμενοι καὶ αὐτοπτήσαντες τὴν παλαιὰν ἀπιστίαν νεαραῖς ὄψεσιν ἐϑεράπευσαν. εἴτε γὰρ Ἑβραῖοι εἶεν ol τούτοις ἀντιλέγοντες, πολλῷ τούτων ἀπιϑανώτερα τὰ ἐν ταῖς ἐχείνων βίβλοις πιστευόμενα" ϑά- λαῦσα πεζευομένη καὶ ὕδωρ τειχίζον καὶ πέλαγος ὁδοιπορούμενον καὶ ϑεὸς ἐν βάτῳ φϑεγγόμενος καὶ φλὸξ νομοϑετοῦσα καὶ σάλπιγξ ἄνευ ὀργάνου τὴν ἔρημον συνηχοῦσα καὶ ἄγγελοι παραταττόμενοι καὶ ἀρχιστράτηγοι δυνάμεως κυρίου τῆς φάλαγγος ὑπερμαχοῦντες καὶ λίϑοι χαλάζης καὶ βέλη πυρὸς ἀντὶ τῶν ᾿συνήϑων δοράτων βαλλό- μενα χαὶ ὅμως ἀνεξετάστως πάντες οἱ εὖ φρονοῦντες συντιϑέμεϑα. ϑεοῦ γὰρ βουλομένου οὐδὲν ἀνήνυτον. εἴτε Ἕλληνες εἶεν οἱ τὸ ϑαῦμα μὴ παραδεχόμενοι, πολλὰ ἔχομεν εἰπεῖν, ἃ μὴ βουλόμεϑα λέγειν. πόσα ᾿Αλεξάνδρῳ μέλλοντι περαιοῦσϑαι τὸν ἐπὶ Γρανικῷ πόλεμον καὶ τὴ» ἐπὶ Δαρείου παράταξιν ἐπεϑείασαν οἱ χρησμολόγοι; καίτοι τὰ ἐκείνων πλάσματα τὴν φαινομένην ἀπόδειξιν οὐχ ἔχει. πῶς τε Σω- χράτει τῷ φιλοσόφῳ δαιμόνιον διὰ φωνῆς προεμήνυε τῶν μὴ πρα- κτέων τὴν ἔχβασιν καὶ τὰ περὶ Πυϑαγόρου τοῦ Σαμίου ὑπὸ τῶν ἐκείνου μαϑητῶν συνταχϑέντα;
15 νεαραῖς ὄψεσι: wohl die Sonnenfinsternis vom 28. Aug. 360 vgl. Ammian. Mare. XX, 3 — 18 vgl. Exod. 14, 29 — 19 vgl. Exod. 3, 4. 19, 16 — 21 Jos. 5, 14 — 22 Jos. 10,11 — 26 vgl. Plutarch-Alexand. ce. 16 — 28 vgl. Plutarch de genio Soer. — 30 vgl. Diog. Laert. VII 3 A!H V:ıP3 M?P1P2 (von Z. 1 περὲ an)
2 οὔπω M?Pt οὕτω ἃ. übr. HSS 4 φωτοειδές M?PıP?2 7 δὲ tilgen Brinkm. Fried. 9 ἔργον V! | ἀληϑεύουσαν M2P!P?2, ἀληϑεύσασαν eorr. aus ἀληϑεύου- σαν 11 εἰ--- γράφομεν “-- ῬΒ | lies πιστότερον Ὁ Lietzmann 14 zwvoravrivo AIH 18 χαὶβ -Ἐ ὁ Ρ': 20 συμπαραταττόμενοι V!P3M2P1!P2 29 διὰ φωνῆς δαιμόνιονοο ΑἹ | μὴΗ 30 περὲ + τοῦ M?P!P2
τῷ
4
Ἵ Ϊ "
Kirchengeschichte I 5, 1— 7,3 11
‚Eo λέγειν καὶ τὰ τῶν ποιητῶν πλάσματα, καὶ ὅπως τινες τῶν παρ᾽ αὐτοῖς εὐδοχίμων καὶ συμπολεμεῖν αὐτοῖς τινας τῶν παρ᾽ αὖ- τοῖς νομισϑέντων ϑεῶν ἐξιστόρησαν, ἵνα μή τις μὲ τὰ μυϑώδη τοῖς ἀληϑέσι καὶ τὰ μηδαμῶς πραχϑέντα τοῖς πραχϑεῖσιν ἀντεξε-
5 τάζειν νομίσῃ. τὴν γὰρ πολυδύναμον τοῦ Χριστοῦ χάριν, ἀφ᾽ οὐ- περ εἰς ἀνϑρώπους ἤνϑησε, χαὶ ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς καὶ ἐν ϑα- λάσσῃ καὶ ἐν φυτοῖς καὶ ἐν ξύλοις καὶ ἐν ἱματίοις καὶ ἐν νόσῳ καὶ ἐν ὑγείᾳ καὶ ἐν βρωτοῖς καὶ ἐν ποτοῖς ἀλεξιφάρ μακόν TE γενομένην καὶ γινομένην καὶ ἐσομένην ϑεραπείαν καὶ οἱ “πειραϑέντες μὲν ἴσασι,
10 zal ἡμεῖς δὲ κατὰ τὸν ἴδιον καιρὸν προϊούσης τῆς ἱστορίας ἐκϑησόμεϑα.
βασιλεὺς Κωνσταντῖνος ἀντίτυπον τοῦ ὀφϑέντος σταυροῦ ἐν οὐρανῷ.
Περὶ τοῦ σίγνου οὗ ἐποίησεν ὁ αὖτ ῳ
Ὁ δ᾽ οὖν Κωνσταντῖνος τὴν τοῦ ϑαύματος ὄψι» εἰς τροπαίου
σχῆμα μεταβαλὼν καὶ χρυσοκολλήτοις λίϑοις συναρμόσας εἰς δόρατός 15 τε ἀπαρτίσας ὑψηλι οτάτου ὄψιν, ἐδίδου φέρεσϑαι τοῖς προϊππεῦσι, τὴν τῶν γραμμάτων ὑπόσχεσιν διὰ τῶν ἔργον λοιπὸν ἐπιζητῶν. καὶ τῇς ἐλπίδος οὐ διήμαρτε, ϑᾶττον μὲν οἷς τεϑέαται πιστεύσας, ταχυ-
τέραν δὲ τῆς ὄψεως τὴν νίκην ὑποδεξάμενος.
Περὶ τῆς κατὰ τοῦ ἀσεβοῦς Μαξεντίου νίκης τοῦ εὐσεβοῦς βασιλέως 20 Κωνσταντίνου.
Ὁ μὲν οὖν Κωνσταντῖνος τὸν πολὺν τοῦ πολέμου χάματον τῇ πίστει ὑποτεμνόμενος καὶ τὸν ἀπὸ τῆς Ῥώμης στρατὸν οὐχ ὑφορώμενος γενναίως ἀντιπαρετάττετο. Μαξέντιος δὲ τὴν» Κωνσταντίνου ἀλκὴν δείσας ἔτι τε καὶ τὸ μῖσος Ῥωμαίων ὑφορώμενος (πρὸς γὰρ τοὺς
25 πλείστους διὰ τὴν ἀσωτίαν αὐτοῦ διεβέβλητο) ἐσκέψατο δόλῳ τὴν ἐπιβουλὴν μετελϑεῖν. ὁ δὲ δόλος γέφυρα ἥν εἰς μηχανῆς εἶδος T ὑπὸ τῶν τοιούτων συμπαγεῖσα. τὸ μὲν γὰρ φαινόμενον ἄνωϑεν διά- βασις ἢν τὸν Κωνσταντῖνον ὑποδεξομένη, τὸ δὲ λανϑάνον παγὶς nv πλάνης τοῖς ἐχείνου βήμασι συντεϑεῖσα. διαβῆναι γὰρ μικρὸν
30 ἔδει, καὶ τὸ μηχάνημα λέλυτο καὶ ὁ πολέμιος εἴληπτο τάφον ἀδόκητον τῆς ἀπωλείας τὸν τόπον λαβών. ἀλλ᾽ ὃ μὲν οὕτως ἐσχεύασε τῆς ἐπιβάσεως τὰ ϑήρατρα" ϑεία δὲ χάρις τοῖς οἰχείοις σοφίσμασι τὸν τῶν χακῶν τεχνίτην περιβάλλει. πρὶν γὰρ Κωνσταντῖνον ἁλῶναι,
A'H γ1Ρ8 M?P1P2
1 ὅπως ΔΉ πῶς ἃ. übr. HSS 3 ἐξιστόρησαν H>i.d.übr. HSS | ue nur ΑἹ 5- ἃ. übr. HSS 9 ϑεραπείαν tilgt Holl 12 ἐν οὐρανῷ > A'TH 15 ἀναρ- τήσας H | φέρειν V!P3M?PiP2? 16 λοιπὸν > H 18 τὴν > A! 23 ἀντε- negsrarıero V!P3 | τὴν + τοῦ H 35 αὐτοῦ > M?P!P2 26f τρόπον τὸν τοιοῦτον Wendland 28 ὑποδεξαμένη (auf Rasur corr. in ὑποδεξομένη) M?P?
6
1
61
“-.} ER
τῷ
10
— τ
Ὁ
20
Θ᾽ σι
12 Gelasius
φϑάσας αὐτὸς ὑποπίπτει ταῖς οἰχείαις τέχναις ὃ τύραννος, κἀκεῖ Tvoavvoxtovog ἑαυτοῦ γεγονὼς καὶ χρηστὴν ἐπιβουλὴν καϑ' ἑαυτοῦ σχευᾶσας, πρὸ τῆς Ῥώμης περὶ τὴν καλουμένην Movißiav γέφυραν ὁ προρρηϑεὶς Μαξέντιος αὐτὸς καταδὺς εἰς τὸν ποταμόν, ἀποπνιγεὶς ὥλετο: ὥστε τὸν δῆμον ὅλον Ῥωμαίων βοῆσαι λέγοντα᾽ νᾷσωμεν τῷ κυρίῳ, ἐνδόξως γὰρ δεδόξασται, καϑά φησιν Εὐσέβιος ὁ Παμφίλου, ἵππον καὶ ἀναβάτην ἔρρεψεν εἰς ϑάλασσαν. βοηϑὸς καὶ σκεπαστὴς ἐγένετό μοι eis σουτ θα». xal Tig ὅμοιός σοι ἐν ϑεοῖς, κύριε, τίς ὅμοιός σοι; δεδοξασμένος ἐν ἁγίοις, ϑαυμαστὸς ἐν “δόξῃ, ποιῶν τέρατας.
Οἷς ἐπιλέγει ὁ αὐτός" ταῦτα καὶ ὅσα τούτοις ἀδελφά τε καὶ ἐμφερῆ Κωνσταντῖνος ἰδὲ] τὸν πανηγεμόνα xal τῆς νίκης αἴτιον ϑεὸν χαὶ τὸν μονογενῆ αὐτοῦ υἱὸν Ἰησοῦν Χριστὸν αὑτοῖς ἔργοις ἀνυμνήσας, ἐπὶ Ῥώμην μετ᾽ ἐπινικίων εἰσήλαυνε, πάντων ἀϑρόως αὐτὸν ἅμα κομιδῇ νηπίοις καὶ γυναιξὶ τῶν τε ἀπὸ τῆς συγκλήτου βουλῆς καὶ τῶν ἄλλως διασημοτάτων σὺν παντὶ δήμῳ Ῥωμαίων φαιδροῖς ὄμμασιν αὐταῖς ψυχαῖς οἷα λυτρωτὴν σωτῆρά τε καὶ εὐεργέτην μετ᾽ εὐφημιῶν καὶ ἀπλήστου χαρᾶς ὑποδεχομένων" ö δὲ ἔμφυτον τὴν εἰς τὸν ϑεὸν εὐσέβειαν κεκτημένος, μηδ᾽ ὅλως ἐπὶ ταῖς Bogze ὑποσαλευόμενος μηδὲ ἐπαιρόμενος ταῖς ἐπαίνοις εὐ μάλα τῆς ἔκ ϑεοῦ συναισϑόμενος ua αὐτίχα τὸ τοῦ σωτηρίου πά- Hovs τρόπαιον ὑπὸ, zeige ἰδίας εἰκόνος ἀνατεϑῆναι προστάττει. καὶ δὴ σταυροῦ σημεῖον ἐν τῇ δεξιᾷ κατέχοντα αὐτὸν ἐν τῷ μάλιστα τῶν ἐπὶ Ῥώμης δεδημοσιευμένων τόπῳ στήσαντες, αὐτὴν δὴ ταύτην
᾿ προγραφὴν ἐνταχϑῆναι ὁήμασιν αὐτοῖς ἐγκελεύεται τῇ Ῥωμαίων φωνῇ"
»τούτῳ τῷ σωτηριώδει σημείῳ», τῷ “ἀληϑινῷ ἐλέγχῳ τῆς ἀνδρείας, τὴν πόλιν ὑμῶν ἀπὸ ζυγοῦ τοῦ τυράννου διασώσας ἠλευϑέρωσα, ἔτι
5—8. 13,2 vgl. Eus. H. E. IX 9 p. 880, 17—832, 14 — 5—8 Exod. 15, 1.2 — 8. 10 Exod. 15, 11
A'H Vips M2PiP2
3 μουλβίαν A! Bovißiav H μουλαίαν ἃ. übr. HSS. In M? ist das Wort am Rand von 1. Hd. rot wiederholt 4 6 — dnonvıyeis > V! 10 ἐν δόξαις od. ἐνδό- ξως Eus. 12 δὲ tilgt Klostermann 12 τῷ — 13 ϑεῷ Eus. 19 εἰς - τὴν ΜΞ 20 παρασαλευόμενος, aber μηδὲ --- ἐπαίνοις > V!PSM>P!P2 21f πάϑος Ῥ8 22 ἰδία P3 94 τόπων Ἡ | στήσαντες corr. aus στήσαντας A! (die Eusebüberlieferung gespalten: στήσαντας BDM, Vita Const. 26, 21 στήσαντες ATER, aber alle ἐντάξαι) 27 τῶν τυράννων V!P>M?P'!P2
>
οι
10
20
20
Kirchengeschichte I 7, 8 ---9, 1 13
μὴν καὶ τὴν σύγκλητον καὶ τὸν δῆμον Ῥωμαίων τῇ ἀρχαίᾳ ἐπιφανείᾳ καὶ λαμπρότητι ἐλευϑερώσας ἀποχατέστησα«. τοσαῦτα Εὐσέβιος.
r En - 5 5) Περὶ Aızıvvlov πεμπομένου παρὰ Tod εὐσεβοῦς Κωνσταντίνου κατὰ τοῦ ἐπ ἀνατολῆς τυράννου.
Ὅ γε μὴν Ῥουφῖνος ἤγουν Γελάσιος ταῦτα ὧδε λέγει: μετὰ ταῦτα Λικίννιον γαμβρὸν τυγχάνοντα τοῦ ϑεοφιλοὺς Κωνσταντίνου ἐπὶ τῇ ἀδελφῇ Κωνσταντίᾳ συμβασιλεύειν τῷ Κωνσταντίνῳ ἡ Ῥωμαίων. ἠἡτήσατο σύγκλητος" ὅντινα αὖϑις ἐπὶ τὴν ξῴαν ἐξέπεμψε κατὰ τοῦ ἐκχεῖσε τυράννου, τὴν σωτηρίαν τῶν ἐκχεῖσξ Χριστιανῶν προμηϑούμενος. ἀπολαύσας γὰρ τῶν τηλικούτων εὐεργεσιῶν τοῦ ϑεοῦ ὁ εὐσεβὴς Κωνσταντῖνος εὐχαριστήρια τῷ εὐεργέτῃ προσφέρειν ἐσπούδαζε. ταῦτα δὲ nv τὸ ἀνεῖναι τοὺς Χριστιανοὺς τοῦ διώκχε- σϑαι καὶ τοὺς ἐν ἐξορίᾳ ὄντας ἀναχαλεῖσϑαι καὶ τοὺς ἐν δεσμωτηρίοις ἀφίεσϑαι καὶ τοῖς δημευϑεῖσι τὰς οὐσίας αὐτῶν ἀποκχαϑίστασϑαι τάς τε ἐχχλησίας ἀνορϑοῦσϑαι" καὶ πάντα ἐποίει σὺν προϑυμίᾳ πολλῇ τὰ τοῦ Χριστοῦ φρονῶν. τὰ πάντα Χριστιανὸς ὧν ὡς Χριστιανὸς πάντα ἔπραττεν ἀνεγείρων τὰς ἐκκλησίας τοῦ ϑεοῦ καὶ πολυτελέσι τιμῶν ἀναϑήμασιν, ἔτι δὲ καὶ τοὺς Ἑλλήνων ναοὺς καϑαιρεῖσϑαι καὶ πυρὶ διαφϑείρεσϑαι προστάττων.
Περὶ τῆς τοῦ κατὰ ἀνατολὴν τυράννου Μαξιμίνου ἀπονοίας.
Ὁ μέντοι κατὰ τὴν ἀνατολὴν τύραννος τὰς τοῦ ϑεοῦ ἐχκλησίας ἐπόρϑει. ἐκπεριῆλϑε δὲ αὐτὸν τοιαύτη τις αἰτία" τὸ μέγεϑος τῆς οὐ κατ᾽ ἀξίαν αὐτῷ ἐπιτραπείσης ἡγεμονίας μήτε οἷός τε φέρειν ὦν, ἀλλὰ δι᾽ ἀπειρίαν σώφρονος καὶ βασιλικοῦ λογισμοῦ ἀπειροχάλως τοῖς πράγμασιν ἐγχειρῶν, ἐπὶ πᾶσι δὲ ὑπερηφανίας μεγαλαυχίᾳ τὴν φυχὴν ἀλόγως ἀρϑείς, ἤδη καὶ κατὰ τῶν τῆς βασιλείας κοινωνῶν χαὶ τοῦ πάντα αὐτοῦ μάλιστα Κωνσταντίνου διαφέροντος, γένει τὲ
Ὁ 10. 5] Soerı 1 ὦ, 8. ὃ (ΞΕ 0.8. 7, δῦ); 9. 1. — 22 Ὁ: ΠῚ vgl. Eus. H. E. IX 10 p. 838, 16—840, 19 A'H V!Ps M?P1!P?2
2 ἐλευϑέρω A! ἐλευϑέραν H | ἀπεκχατέστησα M?P!P?V!P3 3 neu- πομένου Ξ Ἡ | τοῦ] τοῖς P! 4 τυράνον M? 5 λέγει ὧδε co V!P3SM>P!P2 | μετὰ + de P? 6 ϑεοφιλεστάτου A! 8 ἥντινα H 19 δὲ -- ΥἹ 18 ἐξω- oia H | xai2 > P? 15 προϑυμίᾳ] προμηϑείᾳ H 16 [τὰ πάντα] {μήπω de) Χριστιανὸς Friedl. 19 χαϑαιρεϊσϑάντως aber "vr von späterer Hd. A! 220 τοῦ > A! | κατὰ ἀνατολὴν vooH | MaSımeavoö M’P!P? μαξιμινοῦ P? 23 ἐπι- toansiong αὐτῷ oM?P!P2 27f am Rand von späterer Hd. ὑπὲρ A!
81
ῷ
“-
91
10
5
14 Gelasius
\ - \ > , \ , \ ’ καὶ τροφῇ καὶ παιδείᾳ ἀξιώματί τε καὶ συνέσει καὶ TO γε πάντων , , \ - \ 2 - χορυφαιότατον σωφροσύνῃ καὶ τῇ περὶ τὸν ἀληϑῆ ϑεὸν εὐσεβείᾳ , - a ἔν - διαλάμποντος, τολμᾶν ὥρμητο Μαξιμῖνος ϑρασύνεσϑαι καὶ πρῶτον
x = = «ς ’ x 2 ’ N ἑαυτὸν ταῖς τιμαῖς υπαγορεῦειν. ἐπιτείνας δὲ εἰς ἁπονοιαν μανίας ὃ
τάς τε συνϑήχας, ἃς πρὸς Λικίννιον πεποίητο, παρασπονδήσας, πόλεμον ἄσπονδον αἴρεται. εἶτα ἐν βραχεῖ τὰ πάντα κυχήσας πᾶσάν τε πόλιν ἐχταράξας χαὶ πᾶν στρατόπεδον μυρίανδρον τὸ πλῆϑος συναγαγών, ἔξεισιν εἰς μάχην πρὸς Λικίννιον, κατὰ τε αὐτοῦ καὶ τοῦ αὐτὸν στείλαντος Κωνσταντίνου. καὶ δὴ συμβαλὼν εἰς χεῖρας, ἔρημος τῆς ἐκ ϑεοῦ καϑίσταται ἐπισκοπῆς, ἐξ αὐτοῦ τῆς νίχης τοῦ πάντων μόνου ϑεοῦ πρυτανευϑείσης τῷ τότε χρατοῦντι Κωνσταντίνῳ. ἀπ- ὀλλυσι μὲν πρῶτον τὸ ἐφ᾽ ᾧ ἐπεποίϑει ὁπλιτικὸν πλῆϑος ὁ ἀλιτήριος, τῶν τε ἀμφ᾽ αὐτὸν δορυφόρων γυμνωϑεὶς χαὶ πάντων ἔρημον αὐτὸν καταλελοιπότων τῷ τε χρατοῦντι προσπεφευγότων, ὑπεχδὺς ὁ δείλαιος οἰς τάχιστα τὸν οὐ πρέποντα αὐτῷ βασιλικὸν κόσμον, δειλῶς καὶ δυσγενῶς καὶ ἀνάνδρως ἀποδύς, ὑποδύνει τὸ πλῆϑος, καὶ ἔπειτα διαδιδράσκει κρυπταζόμενός τε ἀνὰ τοὺς ἀγροὺς χαὶ τὰς κώμας μόλις τῶν πολεμιστῶν τὰς χεῖρας διέξεισι, τὰ τῆς σωτηρίας αὐτῷ προμνώμενος. ἔργοις αὐτοῖς εὖ μάλα πιστοὺς καὶ
παν re \ , 2 - ar ς ’ 2 τ ar ) ἀληϑεῖς τοὺς ϑείους ἀποφῆναι ἔνεστιν WdE χρησμοῦς, Ev οἷς εἴρηται"
»οὐ σῴζεται βασιλεὺς διὰ πολλὴν δύναμιν, καὶ γίγας οὐ σωθήσεται ἐν πλήϑει ἰσχύος αὐτοῦ. φευδὴς ἵππος εἰς σωτηρίαν, ἐν δὲ πλήϑει δυνάμεως αὐτοῦ οὐ σωϑήσεται. ἰδοὺ οἱ ὀφθαλμοὶ κυρίου ἐπὶ τοὺς φοβουμένους αὐτόν, τοὺς ἐλπίζοντας ἐπὶ τὸ ἔλεος αὐτοῦ, ῥύσασϑαι ἐκ ϑανάτου τὰς φυχὰς αὐτῶν.« ὁ δὲ δυσσεβὴς ἀϑρόᾳ ϑεοῦ πληγεὶς μάστιγι ἐν δευτέρᾳ πολέμου συμβολῇ καταστρέφει τὸν βίον.
Πίνεται δὲ αὐτῷ τὰ τῆς καταστροφῆς, οὐχ οἷα στρατηγοῖς πολεμάρχαις ὑπὲρ ἀρετῆς καὶ γνωρίμων πολλάκις ἀνδριζομένοις
21 Psal. 32, 16—19 — 96--85.. 16, 3 vgl. Eus. H. E. IX 10 p. δ40, 11---848, 15
A!H V:!P3 M?P!P2
1f τῷ γε πάντων κορυφαιοτάτῳ Eus. 4 ἀναγορεύειν Eus. 6 αἴρεται Eus.] αἴρει A!H αἱρεῖται ἃ. übr. HSS | τὰ > ΜῈ | χυχήσας] συνήσας ΜΖ 6 πᾶσάν τε] χαὶ πᾶσαν A! (gegen Eus.) 19 ᾧπερ V! 18 ἀμφ᾽ αὐτὸν] ὑπ oder ὑφ αὐτοῦ H 14 τε - ΡΞ | προσπεφευγόντων Μ8 16 δυσγενῶς AH (Eus.) δυσμε- γῶς ἃ. übr. HSS 17 διαδράσχει HA! (aber von späterer Hd. corr. in διαδιδρά- σχει Α 19 αὐτῷ von späterer Hd. corr. in &avr@ At | ἔργοις + οὐ Η 24 τοὺς φοβουμένους (aber corr. aus τοῖς φοβουμένοις) ΑΗ Eus. τοῖς φοβουμένοις M?P!P? γ1Ρ83 97 πολέμου-' 98 τὰ ΑἸΉ | 7 καταστροφή Ai 29 πολεμάρχοις H
νι
10
Kirchengeschichte I 9, 1—10, 1 15
ἐν πολέμῳ τὴν εὐκλεῆ τελευτὴν εὐθαρσῶς ὑπομεῖναι, ἀλλὰ γὰρ ἅπαξ ὧν δυσσεβὴς καὶ ϑεομάχος, τῆς παρατάξεως ἐν ταὐτῷ πρὸ τοῦ πεδίου συνεστώσης οἴχοι μένων αὐτὸς καὶ κρυπταζόμενος τὴν προσήχουσαν τιμωρίαν ὑπέχει, ἀϑρόως ϑεοῦ πληγεὶς μάστιγι, ὡς ἀλγηδόσι δεινῶς χαὶ περιωδυνίαις ἐλαυνόμενον πρηνῆ καταπεσεῖν λιμῷ τε δια- φϑείρεσϑαι τάς τε σάρχας αὐτοῦ ὅλας ἀοράτῳ καὶ ϑεηλάτῳ πυρὶ χατατήχεσϑαι. ὡς διαρρεύσαντα τὸ μὲν πᾶν εἶδος τῆς παλαιᾶς μορφῆς ἀφανισϑῆναι, ξηρῶν δ᾽ αὐτὸ μόνον ὀστέων οἷόν τι μακρῷ χρόνῳ κατεσχελετευμένον εἴδωλον ὑπολειφϑῆναι" ὡς μηδὲν ἄλλο τι νομίζειν τοὺς παρόντας ἢ τάφον αὐτῷ τῆς ψυχῆς γεγονέναι τὸ σῶμα ἐν εἴδει νεκρῷ καὶ παντελῶς ἀπορρεύσαντι ,κατορωρυγμένης" σφο- δρότερον δὲ ἔτει μᾶλλον τῆς „Heguns αὐτὸν ἐκ βάϑους μυελῶν καταφλεγούσης, προπηδῶσί τε αὐτοῦ τὰ ὄμματα καὶ τῆς ἰδίας λήξεως ἀποπεσόντα πηρὸν αὐτὸν ἀφιᾶσιν. ὃ δὲ ἐπὶ τούτοις ἀναπνέων ἀνθομολογούμενος τῷ κυρίῳ ϑάνατον ἐπεχαλεῖτο᾽ καὶ τὸ πανύστατον ἐνδίκως ταῦτα τῆς κατὰ τοῦ Χριστοῦ παροινίας ἕνεκα πεπονϑέναι ὁμολογήσας ἀφίησι τὴν φυχήν.
Περὶ τῆς τῶν ἐχκλησιῶν ἀνανεώσεως
σ - ’ a ’ ’ Ovro δῆτα Μαξιμίνου ἐχποδὼν γενομένου, ος μόνος ἔτι λείπων
- - , IA - «ς Ρ BOT 2 , x \ τῶν τῆς ϑεοσεβείας ἐχϑρῶν, ἁπάντων χείριστος ἀναπεφηνεν, τὰ μὲν - - - ’ 5) , - - τῆς τῶν ἐχχλησιῶν ἀνανεώσεος ἔχ ϑεμελίων αὐτῶν χαριτι τοῦ
A!H γ1Ρ8 M?P'!P2
1 ἐν πολέμῳ > M?’P!P? πολέμοις corr. mit roter Tinte in πολέμῳ V! 4 ἀϑρόῳ Brinkm. ἀϑρόᾳ Eus. | πληγεὶς ϑεοῦ «ΟἽ | δεινῶς A!H δειναῖς ἃ. übr. HSS Eus. 5 περιωδινίαις P?2V!P3 | ἐλαυνόμενον At ἐλαυνόμενος ἃ. ἀντι. HSS | πρηνῆ At Eus. ATrRBDr πρηνὴς H πρὶν ἢ Μ2 (wo corr. in πρινὴς) P'!P2V!P3 Eus. Te 8 ξηρῶν — ὀστέων nach Text des Euseb (vgl. ἃ. complicierten Apparat dort). Alle Gelasiushss. eorrupt: ξηρὸν δ᾽ αὐτὸν μόνον ὀστέον γεγονέναι M2P!P2V!P3 ebenso + zei Η (Eus. A) | ξηρῶν δ᾽ αὖ τῶν ὀστέων τοῦ σαρκίου ὑπολελειμμένων εἴδωλον old τι ὑπολειφϑῆναι A! Sf μαχρῷ χρόνῳ Eus. νόύσω μαχρᾶ Η μαχρῶ ohne χρόνω M’P!P?2V!P3 9 χατεσχηλι- τευμένον HM?P!P?V'!P3 (Eus. ATCEM) 11 χατορωρυγμένης M?P! (aber P! von 1. Hd. corr. aus χατορωρυγμένοις) die meisten Eus. HSS, χατωρυγμένης HV!P3 Eus. T!BD κατωῤυγμένης A! (die Correetur von späterer Hd.) 18. re] δὲ P2V!P3 (ἔξ. μὲν) | λήξεως] ἕδρας A! 15 τὸ πανύστατον > A! 16 ταῦτα ἐνόδίχως wm A! | τοῦ >H 18 Die Capitelüberschrift fehlt in sämtlichen HSS an dieser Stelle und ist erst Z. 20 irrtümlich nach ἀναπέφηνεν eingeschoben, aber ἀνέσεως statt ἀνανεώ- σεως (Eus.) 19 μαξιμιανοῦ H | ἔτι λείπων Eus. ABDM ἐπιλείπων A'HV!P3 Eus. TeER ἐπιλειπόντων M>PiP2 20 ἐναπέφηνεν ΑἹ 21 ἀνανεώσεως Eus. ἀνέσεως
HSS | τοῦ > Η Eus. (mit Ausnahme von M)
101
10
20
180) σι
10 Gelasius
ϑεοῦ τοῦ παντοχράτορος ἠγείρετο᾽ ὁ τε τοῦ Χριστοῦ λόγος εἰς δόξαν τοῦ τῶν ὅλων ϑεοῦ διαλάμπων, μείζονα τῆς ἔμπροσϑεν ἀπε- λάμβανε παρρησίαν.
Ταῦτα ἐν ἐνάτῳ τόμῳ τῆς ἐχκλησιαστικῆς ἱστορίας ὁ πάντα ἄριστος συντέταχεν ὁ Παμφίλου Εὐσέβιος τῶν γὰρ αὐτοῦ πόνων, ὡς ἀνωτέρω μοι εἴρηται, καὶ τῶν ἄλλων τὴν ἀνάλεξιν ποιούμενος τοῦ βιβλιδίου τούτου διὰ βραχέων ἐγχαράττω τὴν σύνταξιν, πλείστῃ 007 σπουδῇ τὴν πορείαν τοῦ λόγου ποιούμενος ἐπὶ τὸ ὑφηλὸν καὶ λαμπροφανὲς ἅγιον καὶ ϑεῖον ὁρος τῆς κατὰ Νίκαιαν ἀποστολικῆς καὶ ἐναρέτου τῶν τοῦ ϑεοῦ ἱερέων συνόδου" ὁρῶν μάλιστα τὸν προφήτην κρατοῦντά μὲ τῆς χειρὸς καὶ προτρέποντα" » δεῦρο, φησίν, ἀναβῶμεν εἰς τὸ 0006 τοῦ κυρίου καὶ εἰς τὸν οἶκον τοῦ ϑεοῦ Ἰακώβ, καὶ ἀναγγελεῖ ἡμῖν τὴν ὁδὸν αὐτοῦ, καὶ πορευσόμεϑα ἐν αὐτῇ. ἐχ γὰρ Σιὼν ἐξελεύσεται νόμος καὶ λόγος κυρίου ἐξ Ἱερουσαλήμ. ἀληϑῶς γὰρ Σιὼν καὶ Ἱερου- σαλὴμ καὶ ὅρος χυρίου ὑψήλότατον καὶ οἶχος τοῦ ϑεοῦ Ιακὼβ ὁ ϑεῖος ἐχεῖνος τῶν τοῦ ϑεοῦ ὀρϑοδόξων ἱερέων ὅμιλος, πνεύματι ἁγίῳ διασκεμαμένων καὶ παραστησάντων διά τε γραφῶν προφητικῶν καὶ εὐαγγελικῶν καὶ ἀποστολικῶν »περὶ τοῦ λόγου τῆς ζωῆς-« τοῦτ᾽ ἔστι τοῦ υἱοῦ τοῦ ϑεοῦ, ὡς ἀληϑῶς ἄχτιστος τῇ τῆς ϑεότητος φύσει καὶ οὐ κτίσμα, καϑὼς ὁ ϑεομάχος καὶ ἀσεβέστατος κατ᾽ αὐτοῦ ἐβλασφήμησεν Agzıos, καὶ ὅτι τῆς αὐτῆς οὐσίας, ἧς καὶ ὁ γεννήσας αὐτὸν πρὸ τῶν αἰώνων ἁπάντων ὑπάρχει πατὴρ καὶ τοῦ αὐτοῦ χρήματος" ὁμοίως δὲ xal τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον τῆς αὐτῆς ϑεότητος καὶ οὐσίας, ἧς ὃ πατὴρ καὶ ὃ υἱός, σαφέστατα ἔδειξαν. καὶ ἀληϑῶς ὑψηλὸν 0005 ϑεοῦ ἄνωϑεν ἡμῖν, χαϑὰ προεδήλωσεν ὃ λόγος παρ᾽ αὐτοῦ τοῦ κυρίου διὰ τῶν ἀποστόλων δοϑεὶς καὶ νῦν διὰ τῶν αὐτοῦ ἱερέων κατὰ τὴν Δικαέων γραφικαῖς μαρτυρίαις τρανωϑεὶς ὁ προσ- κυνητὸς οὗτος καὶ ἅγιος τῆς ἀμωμήτου πίστεως ὅρος" περὶ οὗ σαφέστερον ἡμῖν συνεργείᾳ τῆς τοῦ ϑεοῦ χάριτος προϊὼν ἀποδείξει ὁ λύγος.
11 vgl. Psal.'72) 20: 965: 2, 3 — 1071 70}. 1.
A'H Vips ΜΈΡ1Ρ5
2 μείζονος H 3 nasovolac H παρρησίας Eus. D > συντεταχώς P3 7 τὴν σύνταξιν ἐγχαράττω w A! 8 ποιοῦμαι H 9 xai ϑεῖον am Rand nach ὅρος eingefügt H 10 συνόδων PP 11 με] μετὰ ΜΞΡ1Ρ2ΡΒ 14 πορευσώμεϑα P2P3_ 1 κυρίου] καὶ Ῥ >M? 25 χαὶ ὁ υἱός 5 1 | ὁ5 >M2 26 χαϑὰ] χαϑὼς Η 801 ὁ λόγος ἀποδείξει wo ΑἹ
ἐν ἙΝ
10
20
Kirchengeschichte I 10, 1—9 4
AIR ἐπὶ τὴν προχειμένην ἡμῖν τῆς ἐχκλησιαστικῆς ἱστορίας ὑπόϑεσιν ἐπανέλϑωμεν, ἐπαναλαβόντες τὰ περὶ τῆς τοῦ βασιλέως ϑεοῦ εἰς τὸν αὐτοῦ λαὸν ἀντιλήψεως χαὶ τῆς τῶν τυράννων καταστροφῆς διὰ τοῦ ᾿ϑεράποντος αὐτοῦ τοῦ ϑεοφιλοῦς Κωνσταν- τίνου τοῦ βασιλέως, ἢν δι᾿ αὐτοῦ εἰρήνην ἐπρυτάνευσε ταῖς κατὰ τὴν οἰκουμένην αὐτοῦ ἐκκλησίαις ὁ μόνος »μέγας κύριος ὁ ποιῶν ϑαυμάσια μεγάλα μόνος καὶ ἀνεξιχνίαστα, ὧν οὐκ ἔστιν ἀριϑμός" ὁ ἀλλοιῶν χαιροὺς καὶ χρόνους, μεϑιστῶν βασι- λεῖς τε καὶ καϑιστῶν, ἐγείρων ἀπὸ γῆς πτωχὸν καὶ ἀπὸ xonpias ἀνυψῶν πένητα. καϑεῖλε δυνάστας ἀπὸ ϑρόνων, καὶ ὕψωσε ταπεινούς" πεινῶντας ἐνέπλησεν ἀγαϑῶν, καὶ πλουτοῦντας ἐξαπέστειλε κενοὺς, καὶ βραχίονας ὑπερηφά- vov συνέτριψενς ὃ ϑαυματουργός, ὃ μεγαλουργός, ὁ τῶν ὕλων δεσπότης, ὁ τοῦ σύμπαντος κόσμου δημιουργός, ὁ παντοχράτωρ, ὃ πανάγαϑος, ὁ εἷς καὶ μόνος ϑεός, ᾧ τὸ καινὸν ἀσμα ἀναπέμπομεν προσυπακχούοντες »τῷ ποιοῦντι ϑαυμάσια μεγάλα μόνῳ, ὅτι εἰς τὸν αἰῶνα τὸ ἔλεος αὐτοῦ" τῷ πατάξαντι βασιλεῖς μεγά- λους χαὶ ἀποχτείναντι βασιλεῖς κραταιούς, ὅτι εἰς τὸν αἰῶνα τὸ ἔλεος αὐτοῦ" ὅτι ἐν τῇ ταπεινώσει ἡμῶν ἐμνήσϑη ἡμῶν ὃ κύριοςς. ἐφ᾽ οἷς ἅπασιν ἀνυμνοῦντες μὴ διαλείψωμεν τὸν τῶν ὅλων ϑεόν, καὶ τὸν τούτου μονογενῆ υἱὸν Ἰησοῦν Χριστὸν τὸν κύριον ἡμῶν, τὸν σὺν τῷ πατρὶ πάντων ἡμῖν τῶν ἀγαϑῶν αἴτιον, τὸν τῆς ϑεογνωσίας αὐτοῦ εἰσηγητὴν ἡμῶν, τὸν τῆς εἰς αὐτὸν εὐσεβείας διδάσκαλον, τὸν τῶν ἀσεβῶν ὀλετῆρα, τὸν τυραννοχτόγον, τὸν τοῦ βίου διορϑωτήν, τὸν τῶν ἀπεγνωσμένων σωτῆρα Ἰησοῦν ἐν ἑνὶ στόματι καὶ μιᾷ καρδίᾳ πάντες δοξάζωμεν, ὅτι δὴ μόνος, οἷα παναγάϑου πατρὸς χα * α βουλῇ τῆς πατρικῆς καὶ ξαυτοῦ χαὶ τοῦ ἁγίου πνεύματος φιλανϑρωπίας τῶν κάτω που κειμένων ἐν φϑορᾷ
6—S. 18, 3 vgl. Eus. Η. E. X 4 p. δ0ῦ, 5—566, 7 --- 6 Psal. 47, 2. 11,18 — 7 Hiob 5, 9. 9, 10 — 8 Dan. 2,21 — 9 Psal. 112,7 — 10—12 Luk. 1,52—53 — 12 Hiob 38, 15 — 15 Psal. 97, 1 — 16—20 Psal. 135, 4. 17. 18. 23 A!H V:P3 M?P'P2
1—3 nicht alles mehr von 1. Hd. A! 3 αὐτὸν V!P3 6 μέγας nachträgl. eingefügt H 9xa!>A!H 10 ἀνυψῶν] ἀνιστῶν M?P!P? (Eus. ἀνιστῶν ATFRMY
ἀνυψῶν BD) | πένητας + ὅς ΑἹ 13 ὁ μεγαλουργός >H 17 τῷ —19 αὐ- τοῦ -Η 90 ἡμῶν -Η 591] υἱὸν μονογενῆ ΟἹ 992 τῷ >H 26 ἐν!Ξ-ῦ!
| δοξάζοντες H 27 In den HSS eine Lücke anzunehmen; bei Eus. steht πατρὸς
+ μονώτατος ὑπάρχων πανάγαϑος παῖς. In A! von später Hd. interpoliert υἱὸς βουλῆς Ῥ5 Gelasius. 2
αἵ
10
25
18 Gelasius
τὴν σωτηρίαν ἡμῶν προμηϑούμενος, εὖ μάλα τὴν ἡμετέραν ὑποδὺς φύσιν, καϑάπερ τις ἄριστος ἰατρὸς τὰς ἀσϑενείας ἡμῶν ἀναλαβὼν καὶ τὰς νόσους φέρων, καὶ τότε καὶ ἀεὶ σωτηρίαν καὶ ζωὴν τῷ τῶν ἀνθρώπων χατειργάσατο γένει. ὃς δὴ βασιλεὺς βασιλέων καὶ τοῦ ἰδίου λαοῦ ἀεὶ προμηϑούμενος τὸν αὐτῷ φίλον καὶ ϑεράποντα ἴδιον Κωνσταντῖνον τοῖς τῆς εἰς αὐτὸν εὐσεβείας καὶ πίστεως ὅπλοις φράξας κατὰ τῶν ἀσεβῶν τυράννων, τοῦ τε χατὰ Ῥώμην Μιᾶαξεντίου καὶ τοῦ κατὰ τὴν ἀνατολὴν δαξιμίνου, ἀνεγήγερκεν" οὖς δι᾿ αὐτοῦ ἀνελὼν φαιδρὰν καὶ βαϑεῖαν εἰρήνην τῷ οἰχείῳ λαῷ ἀποδέδωχεν.
Περὶ τῆς Λικιννίου καχοτροπίας.
> 3 \ Ὑ \ c ’ > - ’ Οὐχ ἡ» δὲ ἄρα, φησὶν ὁ Παμφίλου Εὐσέβιος, τῷ μισοκάλῳ φϑόνῳ - ’ ’ x « - c ’ , C 3 τῷ TE φιλοπονήρῳ δαίμονι φορητὸς ἢ τῶν ὁρωμένων ϑέα, ὥσπερ οὖν > on ‚ ’ C ’ DIESE, x οὐδὲ Arzıyvim μετατραπέντι [ὥσπερ) ἐτύγχανεν αὐτάρχη πρὸς σώφρονα N \ r ’ ’ δ᾽ λογισμὸν τὰ τοῖς ἔμπροσϑεν δεδηλωμένοις τυραννοῖς συμβεβηκοτα, Δ > > - - > - - ‚ - ’ 05 εὐφραινομένης αὐτῷ τῆς ἀρχῆς, τῆς βασιλέως τοῦ μεγαλου Κωνσταντίνου δευτερεύων τιμῆς ἐπιγαμβρίας τε χαὶ συγγενείας > ἢ ‚ \ = = a > ’ - \ = ἠξιωμένος, μιμήσεως μὲν τῆς τῶν καλῶν ἀπελιμπαάνετο, τῆς δὲ τῶν 2 - ΄ ΄ --7 2 \ , \ T — ἀσεβῶν τυραννῶν μοχϑηρίας ἐζήλου τὴν χαχοτροπίαν καὶ ὧν τοῦ ’ \ \ ἂν > = > ὩΣ ’ βίου τὴν καταστροφὴν ἐπεῖδεν αὐτοῖς ὀφϑαλμοῖς, τούτων ἕπεσϑαι - ΄ - ” - - , \ ’ 2 [4 τῇ γνώμῃ μᾶλλον ἢ τῇ τοῦ χρείττογος φιλίᾳ τε καὶ διαϑέσει ἡβου- \ - -Ξ ’ - λετο. διαφϑονηϑεὶς τοιγαροῦν τῷ πανευεργέτῃ, πόλεμον δυσαγῆ τι ‚ \ DEN , > ’ ’ ‚ > καὶ δεινότατον πρὸς αὐτὸν ἐχφέρει, οὐ φύσεως νομῶν φεισάμενος, οὐχ « => > ᾿ > > ’ ‚ ς ὁρχωμοσιῶν οὐχ αἵματος οὐ συνϑηκχῶν μνήμην ἐν διανοίᾳ λαβών. 0 \ \ »" «ὦ - ’ x > N ΕῚ - μὲν γὰρ αὐτῷ οἷα navayados βασιλεὺς εὐνοίας παρέχων ἀληϑοῦς ΄ , = | > ΄ ΄ σύμβολα, συγγενείας τῆς πρὸς αὐτὸν οὐχ ἐφϑόνησε γάμων TE λαμ- - 2 - v 2 > ’ \ σον >. \ πρῶν ἀδελφῆς μετουσίαν οὐχ ANNOVNOATO. καὶ μεϑ' εἑτερα᾿ ἀλλα ᾿ > ’ N [4 ’ c ’ x τούτοις τἀναντία Μικίννιος διεπράττετο, παντοίας οσημέραι χατα
2 vgl. 765. 53, 4 --- 11—26 vgl. Eus. Ἡ. E.X 8 p. 892, 1—16 — - 26--5.. 19,2 vgl. Eus. a. a. OÖ. 20—23
AH V:!p3 M?PıP2
1 μάλα + προϑύμως Eus. 6 εὐσεβείας καὶ am Rand nachträglich ein- gefügt H | πίστεως καὶ εὐσεβείας wo V! 7 vgl. S. 19,7. 22,7 12 φορητὴ H wie Eus. R [Vita Const. 30, 23] 13 μετατραπέντι ὥσπερ > πε. 1ὅ εὐ- φραινομένης ΑἸΜΈΡΊΤΡΩΥ1Ρ8 εὐθυνουμένης H (Eus. εὖ φερομένης) 90 τὴν γνώμην V!P3 22 γόμου Ἡ νόμον P3 23 ὁρκομοσιῶν M’P!P2V!P3 | οὐ] οὐχὶ H 25 σύμβολον H | αὐτὸν von 1. Hd. corr. aus αὐτὸ P2 | τε] τὰς P3
27 τἀναντία > P? | ὁὃσημέραι] ὡς ἡμέραι V!
10
111
Kirchengeschichte 1 10, 9 --- 1|,9 19
τοῦ κρείττονος μηχανὰς ἐπιτεχνώμενος ὁ μισόϑεος, πᾶντας ἐπινοῶν ἐπιβουλῆς τρόπους, ὡς ἂν κακοῖς τὸν εὐεργέτην ἀμείφηται. Οἷς ἐπιλέγει: τῷ δὲ ἄρα ὴν ὁ ϑεὸς φίλος κηδεμὼν καὶ φύλαξ, τῷ Κωνσταντίνῳ λέγω, ὃς αὐτῷ τὰς ἐν ἀπορρήτῳ καὶ σχοτεινῷ 5 μηχανευομένας ὑπὸ τοῦ τυράννου συμβουλίας εἰς φῶς ἄγων διήλεγχε. τοσοῦτον ἀρετή, τὸ μέγα τῆς ϑεοσεβείας ὅπλον, πρὸς ἄμυναν μὲν ἐχϑρῶν, οἰκείας δὲ φυλαχὴν σωτηρίας ἰσχύει. ὧν δὲ πεφραγμένος ὁ ϑεοφιλέστατος ἡμῶν βασιλεὺς Κωνσταντῖνος τῇ ἐκ τοῦ ϑεοῦ βοηϑείᾳ τὰς τοῦ δυσωνύμου “πολυπλόκους ἐπιβουλὰς dısdidpaoxev. ὁ δὲ τύραννος τὴν λαϑραίαν συσκευὴν ὡς οὐδαμῶς ξώρα κατὰ γνώμην αὐτῷ χωροῦσαν, τοῦ ϑεοῦ πάντα δόλον τε χαὶ ῥᾳδιουργίαν τῷ ϑεοφιλεῖ κατά- φῶρα ποιοῦντος, οὐχ ἔτι οἷός τε ὧν ἐπιχρύπτεσϑαι, προφανῆ λοιπὸν πόλεμον αἱρεῖται. ὁμόσε δὴ χατὰ Κωνσταντίνου πολεμεῖν διαγνούς, Ἴδη χαὶ χατὰ τοῦ ϑεοῦ τῶν ὅλων ὡς φρουροῦ Κωνσταντίνου, ὃν 15 ἠπίστατο σέβειν αὐτόν, παρατάττεσϑαι ὥρμηται" καὶ ἔπειτα τοὺς ὑπ᾽ αὐτῷ ϑεοσεβεῖς ἤλαυνε. χαὶ μεϑ'᾿ ἕτερα" καὶ ὁ τρόπος δὲ τοῦ κατ᾽ αὐτῶν φϑόνου ξένος τις ἦν καὶ οἷος οὐδεπώποτε ἠχούσϑη. τὰς γοῦν ἀμφὶ τὴν ᾿Δμάσειαν καὶ τὰς λοιπὰς τοῦ Πόντου πόλεις 00015 κακοῖς πιέζεσϑαι προσέταξε, πᾶσαν ὑπερβολὴν ὠμότητος ὑπερηκόντισεν. 20 ἔνϑα τῶν ἐκκλησιῶν τοῦ ϑεοῦ αἱ μὲν ἐξ ὕψους εἰς ἔδαφος αὐὖϑις χατερρίπτοντο, τὰς δὲ ἀποκλείεσϑαι ἐκέλευσεν, ds ἂν μὴ συνάγοιτό τις τῶν εἰωϑότων μηδὲ τῷ ϑεῷ τὰς ὀφειλομένας εὐχὰς καὶ λατρείας ἀποδίδωσι. συντελεῖσϑαι γὰρ οὐχ ἡγεῖτο ὑπὲρ αὐτοῦ ταύτας -- πῶς γὰρ οἷόν τε ἦν τοῦτο ἐννοεῖν τὸν μισόϑεον -- φαύλῳ συνειδότι τοῦτο 95 λογιζόμενος, ὑπὲρ δὲ Κωνσταντίνου τοῦ ϑεοφιλοῦς βασιλέως πράττειν
10
3—16 vgl. Eus. a. a. Ὁ. p. 892, 25—894, 10 — 16—8. 20, 2 vgl. Eus. a. a. O. p- 896, 31—898, 9 AH V:P3 M?P!P2
3 ἄρα ἣν ὁ ϑεὸς A!H ἄρα ὁ ϑεὸς ἦν Eus. ἦν ἄρα ὁ ϑεὸς ἃ. ἄντ. HSS 4 λέγω, aber durch Rasur corr. aus λέγων A! λέγω H λέγων ἃ. übr. HSS 6 ἀρετή, τὸ wie Eus. Te ἀρετῆς τὸ die meisten Eus. HSS | ϑεοσεβείας] εὐσεβείας M?P!P? | μὲν > JB 7 ὧν δὲ wie Eus. B, nur H hat ᾧ δὴ wie Eus. AM τῶν δὲ Ῥὰὶ 8 wi >Vi 10 αὐτῷ A!H Eus. > die übr. HSS 11 ϑεοφιλεῖ + βασιλεῖ Ἡ Eus. 12 χατά- φορὰ P? Eus. BDM | λοιπὸν > V!P3M?P'P? Eus. 13 αἱρεῖται] αἴρεται Eus. | ὅμως ἔδει χατὰ A! (wo aber erst im Text und dann auch am Rand von späterer Hd. corr. in ὁμόσε δὴ κατὰ), M?P!P?V'!P3 ὅμως ἤδη κατὰ H ὁμόσε δῆτα Eus. | Kovorav- τίνῳ V! Eus. Κωνσταντίνου ἃ. übr. HSS 17 αὐτὸν M?P!P2V1 (aber viell. in Correetur), P3 Eus. TER Me | φϑόνου HSS geg. Eus. φόνου 90 τοῦ ϑεοῦ -ΥἹἱ 21 ovvayayoıro H Eus. BD 23 ἀποδίδωσι HSS (ἀποδιδῶσι A!) ἀποδιδῷ Eus.
24 ϑεομισῆ A! ϑεόμισον H 25 λογιζόμενος corr. in λογιζόμενον Αἴ 9%
[.2}}
15
20
20 Gelasius
ἡμᾶς καὶ τὸν ϑεὸν ἱλεοῦσϑαι ἐπέπειστο. ὅϑεν, ἐκ τούτου παρορ- μηϑείς, τὸν ϑυμὸν za ἡμῶν ἐπισκήπτει. καὶ μετὰ βραχέα" καὶ δὴ ἀπήγοντο πολλοὶ τῶν ἐπισχύπων καὶ ἐκολάζοντο ἀπροφασίστως ὁμοίως τοῖς μιαιφόνοις οἱ μηδὲν ἠδικηκότες, καινοτέραν ὑπομένοντες τελευτήν, ξίφει τὸ σῶμα εἰς πολλὰ τμήματα καταχρεουργούμενοι καὶ μετὰ τὴν ἀπηνῆ ταύτην καὶ φριχτοτάτην ϑέαν τοῖς τῆς ϑαλάσσης βυϑοῖς τοῖς ἰχϑύσιν εἰς βορὰν ἐρρίπτοντο. φυγαὶ δὲ αὐὖϑις ἐπὶ τούτοις τῶν ϑεοσεβῶν ἁπάντων ὁμόσε ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν σὺν κομιδῇ νηπίοις ἐγίνοντο, καὶ πάλιν ἀγροὶ καὶ πάλιν ἐρημίαι νάπαι TE χαὶ 00n τοὺς τοῦ Χριστοῦ ϑεράποντας ὑπεδέχοντο, κατὰ πάντων ἀνακινήσαντος τοῦ δυσσεβοῦς τὸν πόλεμον.
Καὶ μετὰ βραχέα" εἰ μὴ τάχιστα τὸ μέλλον ἔσεσϑαι προλαβὼν ὁ τῶν φυχῶν ὑπεράγαϑος ϑεὸς ὡς ἐν βαϑεῖ σχότῳ καὶ νυκτὶ ζοφωδε- στάτῃ φωστῆρα μέγαν ἀϑρόως καὶ σωτῆρα τοῖς πᾶσιν ἐξέλαμψε, τὸν αὐτοῦ ϑεράποντα Κωνσταντῖνον ὑψηλῷ βραχίονι γενναιοτάτῃ δὲ χειρὶ χειραγωγήσας.
Τούτῳ μὲν οὖν ἄνωϑεν ἐξ οὐρανῶν καρπὸν εὐσεβείας ἐπάξιον τρύπαια χατὰ τῶν ἀσεβῶν παρεῖχε τίχης, τὸν δὲ ἀλιτήριον αὐτοῖς συμβούλοις ἅπασι καὶ φίλοις ὑπὸ τοῖς Κωνσταντίνου ποσὶ πρηνῆ κατέβαλεν ὃ Κωνσταντίνου καὶ πάντων ἡμῶν ϑεός. ὡς γὰρ εἰς ἔσχατα μανίας τὰ κατ᾽ αὐτὸν ἤλαυνεν, οὐχ ἀνεχτὸν εἶναι λογισά- μενος βασιλεὺς Κωνσταντῖνος ὃ τῷ ϑεῷ φίλος τὸν ἔμφυτον σώφρονα καὶ εὐσεβῆ συναγαγὼν λογισμὸν καὶ τὸ στερρὸν τοῦ δικαίου τρόπαιον φιλανϑρωπία κερασάμενος, ἐπαμῦναι χρίνει τοῖς ὑπὸ τῷ τυράννῳ ταλαιπωρουμένοις, καὶ τό γε πλεῖστον ἀνθρώπων γένος, βραχεῖς λυμεῶνας ἐκποδὼν ποιησάμενος, ἀνασώσασϑαι ὁρμᾶται. μόνῃ γὰρ αὐτῷ χρωμένου φιλανϑρωπίᾳ τῷ διυσσεβεῖ τοῦ φιλανϑρωποτάτου βασιλέως Κωνσταντίνου τὸν πρὸ τούτου χρόνον καὶ τὸν οὐ συμ- παϑείας ἄξιον ἐλεοῦντος, τῷ μὲν ἐγίνετο πλέον οὐδέν, τῆς κακίας οὐχ ἀπαλλαττομένῳ, αὐξοντι δὲ μᾶλλον τὴν κατὰ τῶν ὑποχειρίων ἐϑνῶν
2—10 vgl. Eus. a. ἃ. O. p. 898, 12—19 — 12—S. 21, 11 vgl. Eus. a. ἃ. Ὁ. p- 898, 22—900, 16
A'H V:ıp3 M?P1P2
9 χρεουογούμενοι M?P!P? 6 φριχτωτάτην HP? 9 πάλιν > ΜΞΡΙΡΣ 11 δυσεβοῦς M? δυσεβοῦς corr. von 1. Hd. in δυσσεβοῦς ἘΞ 13 τῶν + οἰχείων
Eus. | ὑπεράγαϑος HSS (viell. durch Lesefehler aus) ὑπέρμαχος Eus.. 15 δὲ] δὴ H 17 οὖν > P? 19 πρηνῆ] πρινῆῇ V! Eus. T!BD corr. Te πρὶν ἣν P3 23 τὸν στερρὸν τοῦ dıx. τρόπον Eus. 25 ὥρμηται M’P!IP2 27 χρωμένῳ Eus.
| τῷ —28 Κωνσταντίνου > Eus. 29 ἐλεοῦντι Eus. | οὐχ > Vi
10 |
|
11
13
14
15
10
20
Kirchengeschiehte I 11, 9—20 21
λύτταν, τοῖς δὲ κακουμένοις οὐδεμία ἦν σωτηρίας ἐλπίς, ὑπὸ δεινοῦ ϑηρίου καταπονουμένοις. διὸ δὴ τῷ φιλανϑρώπῳ μίξας τὸ μισο- πόνηρον ὁ τῶν ἀγαϑῶν χορηγὸς πρόεισιν ἅμα παιδὶ Κρίσπῳ βασιλεῖ φιλανϑρωποτάτῳ ἀπὸ τῆς ἑσπερίων [τῆς-] μεγίστης Ῥώμης ἐπὶ τὴν ἑῴαν χατὰ τοῦ τυράννου, σωτηρίας δεξιὰν ἅπασι τοῖς ἀπολλυμένοις ἐκτείνας" παμβασιλεῖ ϑεῷ καὶ παιδὶ Χριστῷ σωτῆρι που γ. καὶ συμμάχῳ χρώμενοι, πατὴρ Κωνσταντῖνος βασιλεὺς ἅμα υἱῷ βασιλεῖ Κρίσπῳ ἄμφω κύχλῳ διελόντες τὴν κατὰ τῶν ϑεομισῶν παράταξιν, ῥᾳδίαν τὴν νίχην ἀποφέρονται, τῶν κατὰ τὴν συμβολὴν πάντων ἐξευμαρισϑέντων αὐτοῖς χαὶ κατὰ γνώμην τοῦ παμβασιλέως ϑεοῦ, χαϑά φησιν ὃ φιλαληϑέστατος Εὐσέβιος ὁ τοῦ πανευφήμου Παμφίλου.
Ῥουφῖνος δὲ φησὶν — εἰ καὶ μηδεμίαν | μοῖραν τῶν γεγενημέν ων ἐπὶ “ικιννίου πραγμάτων ἐμνημόνευσεν, ὅμως χαὶ αὐτὰ τὰ λεξίδια. τοῦ προρρηϑέντος ἀναλεξάμενος ἐνθήσω τῇ συγγραφῇ - φησὶ δὲ οὗτος"
5 Λικίννιος μὲν οὖν ὁ συμβασιλεύων αὐτῷ, δηλονότι τῷ ϑε φιλεῖ Kov-
σταντίνῳ, τὰς Ἑλλ ἰηνικὰς ἔχων δόξας ἐμίσει Χριστιανούς" καὶ διωγμὸν μὲν προφανῆ κατ᾽ αὐτῶν φόβῳ τοῦ βασιλέως Κωνσταντίνου κινεῖν ὑπεστέλλετο, λεληϑότως de πολλοὺς ἐὐχευώθεῖτο. προιὼν δὲ φανε- ρῶς τὸν κατὰ πάντων διωγμὸν av exiver ἐν τοῖς τῆς ἀνατολῆς τύποις, ὡς χαὶ πολλοὺς τοῦ Χριστοῦ μάρτυρας ἀναδειχϑῆναι ἐν διαφόροις τόποις" ἐκ δὴ τούτου εἰς ἀπέχϑειαν τὴν πρὸς αὐτὸν μεγίστην τὸν βασιλέα Κωνσταντῖνον ἐχίνησεν. ἦσαν δὲ πρὸς ἀλλήλους πολέμιοι. ταῦτα μὲν οὗτος.
Οἱ δὲ λοιποί, 0001 τῆς Εὐσεβίου τοῦ Παμφίλου ἀληϑείας συν- ἤγοροι, διελόντες, φασίν, ἄμφω τὴν στρατιὰν πατὴρ Κωνσταντῖνος βασιλεὺς καὶ υἱὸς “Ἀρίσπος βασιλεὺς κατὰ τοῦ ἀσεβοῦς τυράννου ὥρμηντο, ὁ μὲν οὖν υἱὸς Κρίσπος ἐπὶ τὰ κατὰ τὴν ᾿Ασίαν μέρη τῇ σὺν αὐτῷ στρατιζ, τὴν πορείαν ποιούμενος, ὁ δὲ πατὴρ Κωνσταν- τῖνος χατὰ τῆς Εὐρώπης τοῖς ἀμφ᾽ αὐτὸν δορυφόροις τὴν ὁδὸν διήνυεν. ὁ δὲ μισόϑεος καὶ πάσης ἀσεβείας καὶ μιαιφονίας ἔμπλεως
12 vgl. Soer. 1 8, 1.2 p. "fund ΤΆ, 1 ν. 9; =. 0. 5. 7,20 — 80 Über das Verhältnis von Lieinius und Euseb vgl. auch die Vita Constantini des Cod. An- gelic. A in Philostorgius ed. Bidez p. 180 und xXCVI AH 105. M2P!P2
3 πρόεισιν H Eus. πρόσεισιν die übr.HSS 5 σωτηρίαν ΡΞ 6 Χριστῷ] χρηστῷ ῬΣ χυρίῳ Μ2 8 διελϑόντες Α Ἦ geg. Eus. 10 καὶ tilgt Pasquali 11 πανευφήμου >P2 19 φησὶν >H 1 οὖν >P?2 | ϑεοφιλεῖ A! ΠΕΣ ϑεύφιλεῖ Η βασιλεῖ d. übrigen HSS 17 κινεῖν] κοινὴν ἘΣ 18 λελυϑότως M?P! 19 τὸν] τῶν M? 25 φασὶν] χατὰ At (Ceriani: φασὶν — sie per compendium 1. m., 2. m. χατὰ), φησὶν HM2P!P2V!P2 | στρατείαν A! 27 υἱὸς Ξ-- ΡΖ 2τῇ σὺν τῇ αὐτῷ «ὦ M?P:P2V:P3
16
11
18
19
10
15
20
Gelasius
τῷ [59]
ξ ἀνατολῶν μετὰ πλείστου ὅσου στρατοῦ κατ᾽ αὐτῶν παραταττό- μενος καὶ μεγαλαυχῶν ἤρχετο᾽ φϑάσας δὲ ἐν τῇ Νικομηδέων, ἐγνωκώς τε χαὶ εἰδὼς τὴν τοῦ ϑεοφιλοῦς Κωνσταντίνου ψυχὴν σέβουσαν τοὺς τοῦ ϑεοῦ ἱερεῖς καὶ ὅτι διὰ πάσης ἄγοι τιμῆς, μισϑοδοτεῖ τὸν τῆς Δικομηδέων ἐπίσκοπον Βυσέβιον πάλαι πρόσφυγα αὐτοῦ ὄντα χατὰ τοῦ εὐσεβοῦς βασιλέως Κωνσταντίνου, οἰόμενος δι᾿ αὐτοῦ χαὶ τῶν ἀμφ᾽ αὐτὸν ἀνελεῖν τὸν τοῖς τοῦ ϑεοῦ πεφραγμένον ἀκαταμαχήτοις ὅπλοις Κωνσταντῖνον. συντίϑεται οὖν αὐτῷ ὁ ϑαυμάσιος Εὐσέ- βιος, ἐπαγγελίαις λιπαρηϑεὶς παρὰ τοῦ “συνασεβοῦς αὐτοῦ Λικιννίου.
Καὶ ὅτι ταῦτα οὕτως ἔχει, ἐξ αὐτῆς τοῦ φιλοχρίστου βασιλέως ἐπιστολῆς ἔνεστι πληροφορηϑῆναι, ἧς τοῖς Νικομηδεῦσιν ἐπέστειλεν, ὧδέ πῶς λέγων πρὸς τῷ τέλει τῆς ἐπιστολῆς"
»Tis ἐστιν ὁ ταῦτα διδάξας οὕτως ἄχακον πλῆϑος; Εὐσέβιος "δηλαδὴ ὁ τῆς τυραννικῆς ὠμότητος συμμύστης. ὅτι γὰρ πανταχοῦ »τοῦ τυράννου γεγένηται προσφύλαξ, πολλαχόϑεν ἔστι συνορᾶν. τοῦτο »μὲν αἱ τῶν ἐπισκόπων σφαγαὶ διαμαρτύρονται, ἀλλὰ τῶν ἀληϑῶς »ἐπισχύπων, τοῦτο δὲ ἡ χαλεπωτάτη τῶν Χριστιανῶν ἐκδίωξις διαρ- >ondnv βοᾷ. οὐδὲν γὰρ τῶν εἰς ἐμὲ γεγενημένων παρ᾽ αὐτοῦ νῦν "ἐρῶ, δι᾿ ὧν, ὅτε μάλιστα αἱ τῶν ἐναντίων μερῶν za” ἡμῶν ἐπραγ- »ματεύοντο συνδρομαί, οὗτος καὶ ὀφθαλμοὺς χκατασχόπους ἔπεμπε γχατ᾽ ἐμοῦ χαὶ μόνον οὐχ ἐνόπλους τῷ τυράννῳ συνεισέφερεν οὐπουργίας αὐτῷ χάριεν. μηδ᾽ ἐμέ τις οἰέσϑω εἶναι πρὸς τὴν τούτων -ἀπόδειξιν ἀπαράσχευον᾽ ἔλεγχος γάρ ἐστιν ἀχριβής, ὅτι τοὺς πρεσβυ- »τέρους χαὶ τοὺς διακόνους τοὺς Εὐσεβίῳ παραπεμπομένους φανερῶς Or ἐμοῦ συνειλῆφϑαι συνέστηκεν. ἀλλὰ ταῦτα μὲν παρ᾽ ἡμῶν "νῦν οὐχ ἀγανακτήσεως ἕνεκεν, ἀλλ᾽ εἰς αἰσχύνην ἐκείνων προενή- ρεχται. ἐχεῖνο μόνον δέδια, ἐκεῖνο διαλογίζομαι, ὅτε ὑμᾶς ὁρῶ πρὸς »τὴν τοῦ ἐγκλήματος χκαλεῖσϑαι χοινωνίαν᾽ διὰ γὰρ τῆς Evaeßiov
mu J
13--S. 24,18 vgl. unten Anhang Nr. 1 (= Gel.?) und Theodoret H.E. 120 ff p.66 ff AHV 4P3.M>P1P2
3 re At>die übr. HSS 4f τῶν — ἐπισχύπων A! 6 τῶν] tovP?2 8 Yav-
μάσιος A'H ϑαυμαστὸς ἃ. übr. HSS 9 ἐπαγγελίας M? | αὐτοῦ] αὐτῷ M?P!P? 11 ἧς] ἦν corr. in ἣν Μ2 ἣν Pı | ἐπέστελλεν P3 12 @de— 13 ἐστιν > H
aber am Rand S (viell. ζήτει Holl) 14 ὁ Thdt. Gel.2> HSS 15 πρόσφυξ Thdt. I: 16 αἱ τῶν] αὐτῶν H 18 οὐδὲ H | γὰρ + περὶ H Thdt. 20 συνδρομέναι
P3 | οὗτος corr. aus οὕτως Αἴ 22 αὐτῷ χάριν > Thdt. Gel.? 24 εὐσε-
βίου At | παραπεμπομένους HSS, παρεπομένους Thdt. Gel.? 25 παρέστηκεν
γι | ἀλλὰ — 26 Evexev > M?P!P? 25f μὲν παρίημι ἃ νῦν Thdt. Gel.? | NS Ur,
27 &xeivot + de Αἴ Thdt. T 28 τῆς + τοῦ Al
απο ον
Τί
N οι
20
Kirchengeschichte I 11, 20—28 23
= r — ᾿Ξ > »διαγωγῆς TE καὶ διαστροφῆς συνείδησιν κεχωρισμένην τῆς ἀληϑείας , 2 > 2 =, , Er Et} »εἰλήφατε. ἀλλ ἔστιν οὐ βραδεῖα ϑεραπεία, εἴγε ἐπίσχοπον πιστόν > - — ’ \ > [7 4 »τε καὶ ἀκέραιον νῦν γοῦν λαβόντες πρὸς ϑεὸν ἀπίδητε. ὁπερ ἐπὶ - ΄ Cr a ‚ - - ς , »τοῦ παροντος ἐν υμῖν ἐστιν, ὁ καὶ πάλαι ἐχρῆν τῆς ὑμετέρας κρίσεο)ς > - x ς 2 - - ’ »ἢρτῆσϑαι, εἰ μὴ ὁ προειρημένος Βυσέβιος δεινῇ τῶν Tote συλλα- > - - ΄ \ - ’ »βομένων αὐτῷ προαιρέσει ἐνταῦϑα ἐληλύϑει καὶ τὴν τῆς τάξεως > ’ > ’ ’ >OOHOTNTA ἀναισχυντῶς Ἵ OVVERENOTKEL. Ὁ) 2.9 \ Ἢ - > - Yen, \ \ « ’ DR >AA2X ἐπειδὴ περὶ τοῦ αὐτοῦ Evosßlov πρὸς τὴν ὑμετέραν ἀγάπην > - ’ ’ > ’ «ς c »ολίγα προσῆκε POAOAL, μαχροϑύυμῶς ἀκούσατε. μέμνηται N ὑμετέρα > x - AT ᾿ ’ - ’ ’ »ἀνεξικακία ἐπὶ τῆς Νικαέων πόλεως γεγενῆσϑαι σύνοδον ἐπισχόποων, τ \ DEAN \ ’ - - - ’ ἢ καὶ αὐτὸς ἐγὼ πρεπόοντῶς τῇ τῆς ἐμῆς συνειδήσεως λατρείᾳ ’ 2. on [4 ’ ὋΝ ς ’ o ’ »παρήμην, οὐδὲν ἕτερον βουλόμενος ἢ ομονοιαν ἀπασιν ἐργάσασϑαι, \ ΄ a \ = = a »χαὶ πρὸ παντῶν ἐλέγξαι καὶ ἀποσείσασϑαι TO πρᾶγμα τοῦτο, ὁ τὴν \ 2 x ΡΣ x = > ‚ - ) = VER > ’ »μὲν ἀρχὴν εἰλήφει διὰ τῆς Αρείου τοῦ “Ἱλεξανόρεως ἀπονοίας,
> »ἰσχυροποιεῖτο δὲ “παραχρῆμα διὰ τῆς Πυσεβίου ἀτόπου τε καὶ ὀλεϑρίας
»σπουδῆς. ἀλλ᾽ αὐτὸς οὗτος Εὐσέβιος, προσφιλέστατοι χαὶ τιμιώτα- »τοι, μεϑ' ὅσης νομίζετε συνδρομῆς ἅτε δὴ ὑπὸ τῆς συνειδήσεως »αὐτῆς ἡττώμενος, μεϑ᾽ ὅσης δὲ αἰσχύνης τῇ πανταχόϑεν ἐληλεγμένῃ >wevdoAoyig αὐτοῦ συνίσταται, ὑποπέμπων μέν μοι διαφόρους τοὺς εὐπὲρ αὐτοῦ ἀξιοῦντας, ἐξαιτούμενος δὲ παρ᾽ ἐμοῦ συμμαχίαν τινά, εὕπως μὴ ἐπὶ τοσούτῳ ἐλεγχϑεὶς πλημμελήματι τῆς ὑπαρχούσης αὐτῷ »ἐχπέσοι τιμῆς; μάρτυς ἐστί μοι τούτων αὐτὸς ὃ ϑεύς, ὃς ἐμοί τε "καὶ ὑμῖν φιλαγάϑως ἐπιμένοι, ὅτι καὶ ἐμὲ αὐτὸς ἐκεῖνος Evo£ βιος »περιέτρεψε καὶ ἀπρεπῶς ὑφήρπασεν" ἀλλ᾽ ἡ ϑεία us πρόνοια ἐπὶ τὴν -ἀληϑεστάτην αὐτῆς ὁδὸν ἐ ἐπανήγαγεν" ἢ καὶ ὑμεῖς ἐπέγνωτε zal ἐπι- »γνώσεσϑε. πάντα μὲν γὰρ ἐπράχϑη παρ᾽ αὐτοῦ τότε, Βυσεβίου τοῦ "ἀνοσίου λέγω, χαϑὼς αὐτὸς ἐπόϑει πᾶν ὁτιοῦν zaxov ἐπὶ τῆς αὐτοῦ »διανοίας ἀποχρυπτόμενος.
A!H VıPp3 M?P!P?
4 ἡμῖν P?V! | ἡμετέρας M?P!P?P3 > ἠοτῆσαι H | τότε] τε A!H τότε Υὶ 6 αὐτῶ > ΜΞΡ1ΡΣ vgl. die Thdt.-Überlieferung 7 συνεπεπράχει die Corruptel der Thdt.-Überlieferung von Gel. übernommen; vgl. Parmentier zu der Stelle.
Balforeus emendiert συνετεταράχεε 8 αὐτοῦ > M? (αὐτοῦ τοῦ Gel.? Thdt. nsz2 αὐτοῦ τούτου AT) | ἡμετέραν HP? 11 am Rand ὅρα ζῆλον ἀνδρὸς εὐσεβοῦς H 12 ἅπασιν > Pt | ἐργάζεσϑαι P? 17 νομίζεται P3 18 τῇ] 7 und das
folgende ἐληλεγμένη wevdor Die ohne iota subser. ΡΣ 19 μέν μοι] μέντοι H That. T 23 φιλάγαϑος H 94 ἀλλ᾽ — 25 ἐπανήγαγεν > Thdt. Gel? 26 ἐπράχϑη τότε παρὰ εὐσεβίου H 27 ἐπεπόϑει H | ὁτοιοῦν ΜΞΡι
υ
10
20
25
24 Gelasius
᾿Αλλὰ πρώην, ἵνα τὰ λοιπὰ τῆς τούτου σχαιότητος παρῶ, Ti "μάλιστα μετὰ Θεογνίου, ὃν τῆς ἀνοσίας αὐτοῦ προαιρέσεως ἔχει "κοινωνόν, διεπράξατο, ἀκούσατε, παρακαλῶ. ᾿Αλεξανδρέας τινὰς τῆς "ἡμετέρας πίστεως ἀναχωρήσαντας ἐνταῦϑα κεκελεύχειν ἀποστα- "λῆναι, ἐπειδὴ διὰ τῆς τούτων ὑπηρεσίας διχονοίας a πῦρ- "σός. ἀλλ᾽ οὗτοι οἱ καλοί τε χαὶ ἀγαϑοὶ ἐπίσχοποι, οὺς ἅπαξ ἡ τῆς "συνόδου ἀλήϑεια πρὸς μετάνοιαν τετηρήχει, οὐ μόνον ἐδέξαντο ἐκεί- »γοῦυς καὶ παρ᾽ ξαυτοῖς ἠσφαλίσαντο, ἀλλὰ καὶ ἐκοινώνησαν αὐτοῖς τῆς "τῶν τρόπων κακοηϑείας. διὸ τοῦτο περὶ τοὺς ἀχαρίστους τούτους ἔχρινα πρᾶξαι. ἁρπαγέντας γὰρ αὐτοὺς ἐχέλευσα οὑς πορρωτάτω "ἐξορισϑῆναι. por ὑμέτερόν ἐστι πρὸς τὸν ϑεὸν ἐκείνῃ τῇ πίστει »βλέπειν 1) πάντοτε καὶ a ὑμᾶς καὶ εἶναι πρέπει, καὶ δια- »πράξασϑαι οὕτως, ἵνα ἐπισχόπους ἀγν οὖς τε καὶ ὀρϑοδόξους καὶ ᾿φιλανϑρώπους ἔχοντες χαίρωμεν. εἴ τις δὲ πρὸς μνήμην τῶν "λυμεώνων ἐχείνων ἢ πρὸς ἔπαινον ἀπρονοήτως ἐξαφϑῆναι τολμήσει, “παραχρῆμα τῆς ἰδίας τόλμης διὰ τῆς τοῦ ϑεράποντος τοῦ ϑεοῦ, »τοῦτ᾽ ἔστι» ἐμοῦ, ἐνεργείας ἀνασταλήσεται. ὁ ϑεὸς ὑμᾶς διαφυλάξει -ἀδελφοὶ ἀγαπητοίκ.
Ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα ἡ τοῦ ϑεοφιλοῦς βασιλέως Κωνσταντίνου ἐπιστολὴ σαφέστατα ἔδειξε περὶ τοῦ ἀσεβοῦς Evoeßiov τοῦ Νικο μηδείας, ὃς προσφύλαξ οὐ μόνον ΤΣ τοῦ ϑεομισοῦς Διχιννίου ἀλλὰ καὶ συμμύστης χαὶ ὑπουργὸς τῆς ἐχείνου τυραννίδος καὶ ἀσεβείας. βαδιῶ δὲ ἐντεῦϑεν ἐπὶ τὴν προχειμένην τῆς ἐχκλησιαστικῆς ἱστορίας ὑπόϑεσιν.
Περὶ τῆς χατὰ τοῦ ἀσεβοῦς Λικιννίου νίχης τοῦ ϑεοφιλοῦς βασιλέως Κωνσταντίνου. θὲ τῇ { ἰ
Λικιννίου τοίνυν σὺν στρατιᾷ τῇ σὺν αὐτῷ ἀπὸ τῆς Νικομηδέων ἐξορμήσαντος ἐπὶ τὸ Βυζάντιον κατὰ τοῦ ϑεοφιλοῦς Κωνσταντίνου τοῦ βασιλέως ἐχεῖσε τότε παρόντος, τῶν δὲ ϑατέρων Ὁτοι τ τ ον φαλάγγων τὸν χριστοφόρον βασιλέα ἐν κύκλῳ αἰτῶν ἐχόντων, ἰδὼν ὁ ἀλιτήριος καὶ τῶν οἰκείων δὲ στρατῶν ἔρημον ἑαυτὸν ϑεασάμενος
A!H V!P3 M?P1!P2
1 τούτου] αὐτοῦ At Thdt.n 2 ἀνοσίου H 3 ἀλεξανδρείας PP 4 xe- χελεύχει P2 χαὶ χελεύχειν PP 6 Ayadoi τε χαὶ χαλοίςΟ 7 ἐδέξατο ῬῸ 8 xai “παρ᾽ αὐτοῖς im Text * "καὶ παρ᾽ ξαυτοῖς am Rand V! | ἠσφαλίσατο ῬῸ 9 τῶν —>P? 11 ἡμέτερον ΜὩΡΙΡΥ 1Ρ8. 18 βλέπειν - ἐν Ἡ | ἡμᾶς ΡΡΒ 18 ἁγνούς] ἐγνούς P? 16 zoö2 > P? 17 διαφυλάξαι M?P!P2 20 ἀσεβοῦς] εὐσεβοῦς, aber von späterer Hand corr. V! 28 δὲ ϑατέρων A!H δ᾽ ἑκατέρων ἃ. übr. HSS 39 αὐτὸν HP? | ἐχόντων ΑἸῊ (vgl. Index 5. v. partie.) ἐχουσῶν ἃ. übr. HSS
30
3
1
1
ἕω
1
ΨῬ ἘΝ
Kirchengeschichte I 11,29 -- 12,4 35
ἐπὶ τὴν τῶν κρειττόνων ἀσπίδα προσπεφευγότων, τὰ μὲν πρῶτα κρυπτάζεσϑαι ἐσπούδαζεν ἐν Χρυσοπόλει τῆς Bıyvvov (ἐπίνειον de τοῦτο τῆς Χαλκηδόνος ἐστῇ μὴ δυνηϑεὶς δέ, ἰδὼν ξαυτὸν ἤδη πρηνῆ κείμενον ὑπὸ τοῖς Κωνσταντίνου τοῦ βασιλέως ποσίν, ἐξέδωκεν ἑαυτόν. ζῶντα οὖν συλλαβὼν ὁ ἐπιειχέστατος καὶ εὐσεβέστατος βασιλεὺς φιλανϑρωπεύεται καὶ κτείνει μὲν οὐδαμῶς, οἰχεῖν δὲ τὴν Θεσσαλονίκην προσέταξεν ἡσυχάζοντα. ὃ δὲ πρὸς ὀλίγον χρόνον ἡσυχάζειν ἐδόκει. μετὰ δὲ ταῦτα βαρβάρους τινὰς προσκαλούμενος καὶ σὺν αὐτοῖς διασχεπτόμενος, ἀναμάχεσϑαι τὴν ἧτταν ἐσπού-
10 δαζε. τοῦτο γνοὺς βασιλεὺς ὃ πιστότατος, ἀναιρεϑῆναι τὸν ϑεο-
μισῆ ἐκέλευσε καὶ ἀνῃρέϑη ὃ τοῦ Χριστοῦ καὶ τοῦ αὐτοῦ ϑερά- ποντος ἵ τύραννος.
2 vgl. Socr. I 4, 2--4 p. 9 ἈΠ ΤΡ ΜΡΡῚΒ5
2 ἐσπούδαξεν P? 3 χαλχηδόνος ΑἸ! (wo aber x mit roter Tinte in χ corr.) P3, am Rand von späterer Hd. χαλκιδον M? 4 τοῖς] τῆς ν΄, τοῖς, aber corr. aus τῆς von 1. Hd. P3_ | τοῦ > P? 5 συλλαβὼν] λαβὼν M2P!P? S προσ- χαλεσάμενος H, προσκαλεσάμενος mit roter Tinte corr. in προσχαλούμενος V! 11 ὁ (κατὰ) τοῦ Xo. Friedl. (ünö) τοῦ Χρ. Balf. oder 12 (ἔχϑιστος) τύραννος Ltz. Nach 19 τέλος τοῦ πρώτου λόγου τῆς ἐχκλησιαστικῆς ἱστορίας H ἐπληρώϑη λόγος πρῶτος τῆς ἐχκλησιαστικῆς ἱστορίας Υ 108
[Ὁ
ΛΟΓΟΣΒ
\ - N x > , N. 79,8 πε , \ 2 Περὶ τῶν μετὰ τὴν ἀναίρεσιν τοῦ ἀσεβοῦς Λικιννίου καὶ αὐτο- - ‚ , = - χρατορίας τοῦ βασιλέως Κωνσταντίνου καὶ εἰρήνης τῶν τοῦ ϑεοῦ ἐκκλησιῶν.
\ - , ΓΞ EN - , > ιδ΄ Περὶ τῆς ἐφευρεϑείσης αἱρέσεως ὑπὸ τοῦ ϑεομαχου Αρείου. ΄' ιε΄ Καϑαιρετικὸν ᾿Αρείου καὶ τῶν σὺν αὐτῷ διαπεμφϑὲν παρὰ ᾿4λε- ξάνδρου ἐπισχύπου τοῖς ἁπανταχοῦ ἐπισχόποις. ὌΝ ις-΄ Ἐπιστολὴ Κωνσταντίνου βασιλέως πρὸς ᾿Αλέξανδρον καὶ Ἄρειον - ς ’ διαπεμφϑεῖσα διὰ Ὁσίου ἐπισκόπου Κουρδούβης. 1) Ὁ ς ὟΣ v N - , > r ιζ΄ Ὅπου ὁ ϑεοφιλέστατος βασιλεὺς Κωνσταντῖνος συνοῦδον ἐπισκο- \ - , [2 πῶν ἐπὶ τῆς Νικαέων κελεύει γενέσϑαι. (4) «ς \ 2 ‚ = > ’ ın που ὁ βασιλεὺς συνεδρεῦει τοῖς ἐπισχοποις. r ΄ Ἂ ’ ν - x \ \ Cry ιϑ' Aoyos Κωνοταντίνου Σεβαστοῦ NOO06PDOVYNTIXOG πρὸς τὴν aylav
σύνοδον. [d) ᾿ = ‚ ς \ x Ὅπου τοὺς λιβέλλους τῶν ἐπισχύπων ὁ βασιλεὺς δέχεται. \ - cr κα΄ Περὶ τοῦ ἁγίου Παφνουτίου. κβ΄ Περὶ τοῦ ἁγίου Σπυρίδωνος. - \ x xy Ὅπου τὴν ϑυγατέρα αὐτοῦ τεϑνεῶσαν ἐγείρει διὰ τὸν ἔμπορον. x - = = c ’ 27 x ’ > r x0’ Περὶ τοῦ δεῖν τρεῖς ὑποστάσεις νοεῖν καὶ πιστεύειν ἀχωρίστως \ - > - \ - \ ER SE , ἐπὶ τῆς ἀρρήτου τοῦ πατρὸς χαὶ τοῦ υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου πνεύ- - ’ ματος μιᾶς ϑεοτητος. BIC 72 - ’ CE > ΄ x - (SEAN > ’ ze Ὅπου eis τῶν φιλοσοφῶν ὑπὲρ Agsiov κατὰ τῆς aylag ἐκείνης - 2 - - - ‚ ἣν Q > τῶν ἀποστολιχῶν τοῦ ϑεοῦ ἱερέων συνοδου πλεῖστα 000 ἀπο- φϑέγγεται. ΟΣ , ς r ’ 2 ‚ ‚ κε΄ Avtioonoıs ἑτέρου φιλοσόφου Tovvoua Φαίδωνος ποιουμένου
x > - ’ GER - [4 2 ΄ x - καὶ αὐτοῦ τοὺς Aoyovg ὑπὲρ τοῦ ϑεομάχου Ageiov καὶ τῆς
1 λόγος β΄ τῆς ἐχχλησιαστιχῆς ἱστορίας ΑἹ ΜΞΡΊΡΣ V!P3 Gun en in all
diesen Zeugen außer At δεύτερος statt β΄ ausgeschrieben ist), λόγος 2 am Rand H. Die Capitel sind ohne Berücksichtigung der Bucheinteilung weiter gezählt und beginnen mit ıy’. Im übrigen vgl. das zu S. 1, 1 Bemerkte.
10
ΓΦ φι
ζ or
40
us
Kirchengeschichte II 2)7|
ἐφευρεϑείσης ὑπ᾽ αὐτοῦ βλασφημίας. πρότασις τοῦ φιλοσόφου πρὸς τὴν ἁγίαν σύνοδον εἰς τὸ "ποιήσωμεν ἄνϑρωπονκ. ᾿Απόχρισις τῶν ἁγίων πατέρων διὰ Εὐσταϑίου ἐπισχόπου Avtı- οχείας.
Ἔτι ἀνταπόχρισις τῶν ἁγίων πατέρων διὰ τοῦ αὐτοῦ ἐπισκόπου Εὐσταϑίου.
᾿᾿πόχρισις σύμφωνος τῶν ἁγίων. πατέρων.
᾿᾿Αντίρρησις τοῦ φιλοσόφου ὑπὲρ ᾿ἡρείου.
Oi ἅγιοι ἐπίσκοποι. διὰ Ὁσίου ἐπισκόπου πόλεως Κουρδούβης ἑρμηνεύοντος αὐτὸν ἑτέρου εἶπον.
᾿Αντίρρησις τοῦ φιλοσύφου.
᾿᾿πόκρισις τῆς ἁγίας συνόδου διὰ τοῦ αὐτοῦ ἐπισκόπου Ὁσίου πόλεως Κουρδούβης.
᾿Αντίρρησις τοῦ φιλοσόφου.
᾿Ανταπύχρισις τῶν ἁγίων πατέρων διὰ Asovriov ἐπισχόπου Καισαρείας Καππαδοκίας καὶ Εὐψυχίου ἐπισκόπου Τυάνων. Avtiggnsus τοῦ φιλοσόφου.
᾿Ανταπόχρισις τῶν ἁγίων πατέρων διὰ τῶν αὐτῶν ἐπισκόπων “εοντίου καὶ Βυψυχίου.
᾿Απόχρισις τοῦ φιλοσόφου.
΄ ᾿᾿πόχρισις τῶν ἁγίων πατέρων διὰ τῶν αὐτῶν ὁσιωτάτων ἐπι- σκόπων Asovriov καὶ Βυψυχίου.
᾿Αντίρρησις τοῦ φιλοσόφου περὶ τοῦ »Κύριος ἔχτισέ ue ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦς« ἐκ τῶν παροιμιῶν Σολομῶντος. ᾿Απόχρισις τῶν ἁγίων πατέρων τῶν ἐπισκόπων διὰ Εὐσεβίου τοῦ Παμφίλου ἐπισκόπου Καισαρείας Παλαιστίνης.
Ὁ φιλόσοφος.
μγ΄ Οἱ ἅγιοι. ἐπίσκοποι οἱ ἡμέτεροι διὰ τοῦ αὐτοῦ ἐπισχόύπου Evoe-
νβ'
βίου τοῦ Παμφίλου εἶπον.
Ἑτέρα ἀντίφρασις τοῦ φιλοσόφου.
Arözgiıs τῶν ἁγίων ἐπισκόπων πρὸς τὸν φιλόσοφον διὰ τοῦ ἐπισχόπου Πυσεβίου τοῦ Παμφίλου.
“Ἱντίρρησις τοῦ φιλοσόφου.
᾿᾿πόκρισις τῶν ἁγίων ἐπισκόπων διὰ τοῦ αὐτοῦ ἐπισχόπου Ev- σεβίου τοῦ Παμφίλου.
᾿Ἡντεπερώτησις τοῦ φιλοσόφου.
Οἱ ἅγιοι ἐπίσκοποι διὰ τοῦ αὐτοῦ Εὐσεβίου Παμφίλου εἶπον. ᾿Αντίρρησις τοῦ φιλοσόφου.
᾿᾿πόχρισις τῶν ἁγίων ἐπισκόπων διὰ τοῦ αὐτοῦ ἐπισκόπου Ev- σεβίου τοῦ Παμφίλου.
᾿Αντίρρησις τοῦ φιλοσόφου κατὰ τοῦ ἁγίου πνεύματος.
ww [SI 1
40
28
’ 2%
08 05
Gelasius
> ’ - ’ νταποόχρισις τῶν πατέρων διὰ Πρωτογένους ἐπισκόπου Σαρ- δικῆς.
c ld:
O φιλοσοφος.
»3 or 3 ;
ἔτι οἱ ayıoı πατέρες εἶπον διὰ Asovriov ἐπισκόπου Καισαρείας Καππαδοκίας.
r) 4 - ΄ x x c c - ποχρισις τοῦ φιλοσόφου πρὸς τοὺς αγίους ἡμῶν πατέρας.
> ’ - 327 c - x - > - ’
Aroxgıoıs τῶν αγίων ἡμῶν πατέρων διὰ τοῦ αὐτοῦ ἐπισκόπου , N x ’
“εοντίου πρὸς τὸν φιλοσοφον.
> ’ - ’ \ x \ - cc, ’ “ποχρισις τοῦ φιλοσοφοῦυ πρὸς TO κοινὸν τῶν ἀγίων ἐπισχοπῶν.
᾿Ἰπόχρισις τῶν ἁγίων πατέρων πρὸς τὸν φιλόσοφον διὰ τοῦ: αὐτοῦ Asovriov ἐπισκόπου.
᾿᾿πόχρισις τοῦ φιλοσόφου.
᾿Απόχρισις τῶν ἁγίων πατέρων ὑποϑετικὴ πρὸς τὸν φιλόσοφον περὶ πυρὸς καὶ ἀπαυγάσματος καὶ φωτὸς διὰ τοῦ αὐτοῦ Πεοντίου ἐπισκόπου.
Ὅπου πιστεύει ὁ φιλόσοφος εἰς τὴν ἁγίαν τριάδα.
Προσϑέντες οἱ ἅγιοι πατέρες εἶπον πρὸς τὸν φιλόσοφον περὶ πηγῆς καὶ ποταμοῦ καὶ ὕδατος διὰ τοῦ ἐπισκόπου Asovriov. Καὶ 6 φιλόσοφος.
᾿Απόχρισις τῶν ἁγίων πατέρων διὰ τοῦ αὐτοῦ ἐπισκόπου Πεοντίου. Εὐχαριστία τοῦ φιλοσόφου καὶ ἐπερώτησις περὶ τῆς τοῦ κυρίου ἐνανϑρωπήσεος.
Aroxgısıs τῶν ἁγίων πατέρων πρὸς τὸν φιλόσοφον διὰ τοῦ ἐπισχόπου “Ἰεοντίου.
᾿Ἐπερώτησις τοῦ φιλοσόφου περὶ τοῦ αὐτοῦ.
᾿᾿πόκρισις παρὰ τῶν ἁγίων πατέρων διὰ Μακαρίου ἐπισκόπου Ἱεροσολύμων.
Ὁ φιλόσοφος.
᾿᾿πόχρισις τῶν ἁγίων πατέρων διὰ τοῦ αὐτοῦ Μακαρίου ἐπισκό- που Ἱεροσολύμων.
Περὶ τῆς τῶν πάντων ὁμοφωγίας τῆς εἰς τὸ ὁμοούσιον.
Ὅπου ὑπὸ τοῦ κοινοῦ τῆς συνόδου ἐχκηρύττεται ὁ ἀσεβὴς Apsıog καὶ οἱ σὺν αὐτῷ.
Ἔχϑεσις τῆς χαϑολικῆς καὶ ἀποστολιχῆς πίστεως ἐκτεϑείσης ὑπὸ τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου ἐπὶ τοῦ ϑεοφιλεστάτου βασιλέως Kov- σταντίνου ἐν ὑπατείᾳ Παυλίνου καὶ ᾿Ιουλιανοῦ τῶν λαμπρῶν ἔτους ἀπὸ ᾿Αλεξάνδρου χλς΄ ἐν μηνὶ Δεσίῳ ιϑ' τῇ πρὸ δεκατριῶν Καλανδῶν Ἰουλίου ἰνδ΄ ιγ΄ ἐν Νικαίᾳ μητροπόλει τῆς Βιϑυνίας. Αἱ περὶ τῆς πίστεως ὑπογραφαὶ τῶν ἐπισκόπων.
Ὅπου ὁ βασιλεὺς ἀναστὰς x τοῦ ϑρόνου εὐχαριστηρίους φωνὰς ἀναπέμπει τῷ ϑεῷ.
10
20
30
Kirchengeschichte II 29
as! ‚ 2 ’ - AT ’ x - \ > - Περὶ Azsolov ἐπισχόπου τῶν Ναυατῶν καὶ τῶν σὺν αὐτῷ. - - ’ ’ ν ’ οἱ τῶν ἐχκχλησιαστικῶν διατυπώσεων λόγος διδασκαλικός. - BD \ δ \ . ὶ τῶν Aeyovrov un δεῖν Χριστιανοὺς ἐργαζεσϑαι. τῶν ἱερωμένων. - \ & a x > , >) - Ἦ τοῦ μὴ δεῖν Acixovs ἀνιέναι Ev τῷ außanı. NEN , τοῦ αγίου βαπτίσματος. = - x = > > - τῆς ϑείας τραπέζης καὶ τοῦ ἐπ αὐτὴν μυστηρίου τοῦ σώ- \ ς = 7 = ματος xal τοῦ αἵματος τοῦ Χριστοῦ. \ - - 2 , Περὶ τῆς ἐκ νεχρῶν ἀναστάσεως. [4 ΄ c > , - - ὅτι μία ἡ ἐκχλησία τοῦ ϑεοῦ. ῃ - - - ’ - 4 Περὶ τῆς τοῦ ϑεοῦ προγνώσεως καὶ τοῦ κόσμου. a > x ΦΉΣ 2 - Cr \ ’ ’ ὥροι ἐκκλησιαστικοὶ συναχϑείσης τῆς αγίας καὶ μεγαλης συνοδου \ > ’ > ’ ’ ἐν Νικαίᾳ. Περὶ εὐνούχων ἀποκοψάντων Eavrovc. \ - > \ - Περὶ τῶν ano ἐϑνικῶν εἰς χειροτονίαν προαχϑέντων. - x ’ ’ Περὶ τῶν Tas συνεισάχτους ἐχόντων. ’ ’ Περὶ καταστάσεως ἐπισκοπῶν. x - 2 »» Περὶ τῶν ἀχοινωνήτωῶων γινομένων.
Περὶ Ὁ ἐξ “ Ὁ L L (ζ ἢ IMG 2, #0=- . HEOL TOP ESALOETOV τιμῶν, αἱ τοῖς UELSOVUS κυρερνῶοσιν ETLOXO
πὰς ἐχκλησιαστιχῶς ἐχανονίσϑησαν.
[4 - ’ Περὶ τοῦ ἐν Αἰλία ἐπισχόπου.
\ - > = ὩΣ Περὶ τῶν ὀνομαζομένων αϑαρῶν. Περὶ χειροτονίας πρεσβυτέρων.
\ - ’ ’ \ Ὑ Περὶ τῶν πταιόντῶν χαὶ προχειρισϑέντων κατὰ αγνοιαν.
΄ x > ’
Περὶ παραβαντῶν χωρὶς ἀναγκῆς. ᾿ : ,
\ - x ’ Περὶ τῶν ἀποταξαμένων χαὶ παλιν εἰς χοσμον avadoauorrmr. N - > , ‚ = ’ ὶ τῶν Ev τῷ ἀποϑνῇσχειν χοινονίαν ἐπιζητούντων. x — ’ ’ Περὶ τῶν χκατηχουμένων παραπεσοντῶν δέ.
\ - x Pr r = DEN ς , ’ ) «ς ’ Περὶ τοῦ un δεῖν μετατίϑεσϑαι ἄπο ἑτέρας Noisemg εἰς ἑτέραν.
\ - = N ς > ,
ὶ τῶν ἐν αἷς προεβληϑησαν ἐκκλησίαις οὐχ ἐμμενόντοων. x - φ.ῳ ἤ ὶ κληρικῶν τοχιζοντῶν.
ἧς = ’ ’ x ’ N b} Περὶ πρεσβυτέρων λαμβανοντῶν παρὰ διακονῶν τὴν εὐχαρι- στίαν.
- ’ - ’ a)
Περὶ τῶν ἔκ Παύλου τοῦ Σαμοσατέως προσελϑόντων ἢ προσ- 7 - - ἰοντῶν τῇ καϑολικῇ ἐκκλησίᾳ.
΄ \ - ᾽ - ’ A ’ Περὶ τῶν ἔν χυριαχῇ Yovv κλινοντῶν.
Περὶ τοῦ μὴ δεῖν τοὺς ἱερωμένους ἕχαστον τὴν ἑαυτοῦ γαμετὴν ἐχβάλλειν.
Περὶ τοῦ ἀνοσίου Μελιτίου.
Συνοδικὴ ἐπιστολὴ γραφεῖσα τοῖς κατὰ ᾿Αλεξάνδρειαν καὶ Alyv- πτον καὶ Πεντάπολιν καὶ Λιβύην καὶ ταῖς κατὰ πᾶσαν τὴν ὑπ᾽ οὐρανὸν ἁγίαις τοῦ ϑεοῦ ἐχκλησίαις κλήροις τε καὶ λαοῖς τῆς
10
30
Gelasius
ὀρϑοδόξου πίστεως παρὰ τῆς ἐν Νικαίᾳ ἁγίας συνόδου τῶν ἐπι- σχύπων.
Ἐγκχύχλιος ἐπιστολὴ γραφεῖσα παρὰ Εὐσεβίου ἐπισκόπου Καισα- ρείας τῆς ἐν Παλαιστίνῃ.
Ἡ ἐν τῇ συνόδῳ ὑπαγορευϑεῖσα πίστις.
Δικητὴς Κωνσταντῖνος μέγιστος Σεβαστὸς ἐπισκόποις καὶ λαοῖς. ᾿Επιστολὴ τοῦ βασιλέως Κωνσταντίνου πρὸς ᾿Αλεξανδρεῖς κατὰ ᾿Δρείου καὶ πρὸς πάντας ὀρϑοδόξους.
Exuoroin τοῦ βασιλέως Κωνσταντίνου, ἣν ano τῆς Δικαέων ἀπέστειλε τοῖς ἀπολειφϑεῖσι τῆς συνόδου ἐπισκόποις. Κατάλογος τῶν ἁγίων ἐπισκόπων, di ὧν ἡ σὺν αὐτοῖς ἐν Νικαίᾳ ἁγία καὶ μεγάλη καὶ οἰχουμενικὴ σύνοδος ταῖς ἀνὰ τὴν οἰκου- μένην ἐχκλησίαις τοῦ ϑεοῦ διεπέμψατο τὰ ἐν αὐτῇ di αὐτῶν κεχριμένα ὑπὸ τοῦ ἁγίου πνεύματος.)
Περὶ τῶν μετὰ τὴν ἀναίρεσιν τοῦ ὀσεβοῦς Aızıvviov καὶ αὐτοχρατορίας τοῦ βασιλέως Κωνσταντίνου χαὶ εἰρήνης τῶν τοῦ ϑεοῦ ἐχκλησιῶν. Κωνσταντῖνος τοίνυν πάντων γενόμενος ἐγχρατὴς διὰ τῆς ἐκ ϑεοῦ δοθείσης αὐτῷ συνάρσεως αὐτοχράτωρ βασιλεὺς ἀναδει-
x - ” ’ - x - 5 χϑείς, τὰ Χριστιανῶν αὐξειν εἰσέτι μᾶλλον καὶ μᾶλλον ἐσπούδα-
10
20
ζεν. ἐποίει TE τοῦτο διαφύροις τοῖς τρόποις, ἔμπυρον ἔχων πίστιν καὶ ἔμφυτον τὴν εἰς τὸν τῶν ὕλων ϑεὸν πιστοτάτην εὐσέβειαν, καὶ ἢν πᾶσα ἡ ὑπὸ τὸν οὐρανὸν ἐκκλησία ἐν βαϑείᾳ εἰρήνῃ. ἀκού- σωμεν δή, τί ἐνταῦϑα λέγει καὶ ὁ ἀροτὴρ ὁ κάλλιστος τῆς ἐχκχλη- σιαστικῆς γεωργίας ὁ φιλαληϑέστατος Εὐσέβιος ὁ τοῦ παμφήμου Παμφίλου. ὁ μὲν οὖν Πιχίννιος, φησί, τὴν ὁμοίαν τοῖς ἀϑέοις τυράν- γοις τῆς ἀσεβείας μετελϑὼν ὁδόν, ἐπὶ τὸν ἴσον αὐτοῖς ἐνδίκως περι- ηνέχϑη κρημνόν. ἀλλ᾽ οὗτος μὲν ταύτῃ πῃ βεβλημένος ἔχειτο" ὁ δὲ ἀρετῇ πάσῃ τῆς ϑεοσεβείας ἐχπρέπων μέγιστος νικητὴς Αὐγουστος Κωνσταντῖνος σὺν παιδὶ Κρίσπῳ, βασιλεῖ ϑεοφιλεστάτῳ κατὰ πάντα τῷ πατρὶ ὁμοιοτάτῳ, τὴν οἰχείαν ἑῴαν ἀπελάμβανε, καὶ μίαν ἡνοωμέ- νην τὴν Ῥωμαίων κατὰ τὸ παλαιὸν παρεῖχον ἀρχήν, τὴν ἀπ᾿ ἀνίσχον- τος ἡλίου πᾶσαν ἐγκύχλιον χαϑ᾽ ἑκάτερα τῆς οἰχουμένης ἄρχτον τε ὁμοῦ καὶ μεσημβρίαν εἰς ἔσχατα δυομένης ἡμέρας ὑπὸ τὴν αὐτὴν ἄγοντες εἰρήνην. ἀφῃρεῖτο δ᾽ οὖν ἐξ ἀνθρώπων πᾶν δέος τῶν αὐτοὺς πιεζόντων, λαμπρὰς δὲ ἐτέλουν καὶ πανηγυρικὰς ἑορτῶν ἡμέρας, ἣν δὲ φωτὸς ἔμπλεα τὰ πάντα, καὶ μειδιῶσι προσώποις ὀμμασί
8- 8 vgl. Soer. 14, p.9f — 11- 8. 32,11 vgl. Eus. H.E. X 9 p. 900, 22 —902, 20
ΑἹ A? (von Z.7 πιστοτάτην an)H V!P3 M?P!P?
1 χαὶ] τῆς H 6 τε] δὲ P2 | ἔμπειρον P? 8 ἡ τ τῶν A2 | τὸν corr. aus τῶν A? | ἐχχλησιῶν A? | εἰρήνη + ἐκ τοῦ δεκάτου τόμου εὐσεβίου τοῦ παμφίλου A®HM2P!P2V! 10 παμφήμου] πανευφήμου M2P!P2 > V! 12 εὐ- oeßeias H 13 πῃ βεβλημένος] περιβεβλημένος PE_ 18 ἐν χύχλῳ Eus. 20 αὐ- τὴν Δ αὐτῶν ἃ. übr. HSS 91 τῶν πρὶν αὐτοὺς πιεζούντων Eus.
11
[Ὁ
a
10
25 0
32 Gelasius
τε φαιδροῖς οἱ πρὶν κατηφεῖς ἀλλήλους ἔβλεπον, παρῆσαν δὲ αὐτοῖς καὶ ὕμνοι κατὰ πόλιν ὁμοῦ καὶ ἀγρούς, τὸν βασιλέα ϑεὸν καὶ τὸν τούτου γνήσιον παῖδα Χριστὸν πρώτιστα πάντων, ὅτι. δὴ τοῦτο ἐδι- ὀάχϑησαν, ἐγέραιρον, καὶ ἔπειτα τὸν εὐσεβῆ βασιλέα ἅμα παισὶ ϑεο- φιλέσιν εὐφήμουν, κακῶν δὲ ἀμνηστία παλαιῶν ἢν καὶ λήϑη πάσης δυσσεβείας, τῶν δὲ ἀγαϑῶν (παρόντων) ἀπόλαυσις καὶ προσέτι μελ- λόντων προσδοκία. ἤπλωντο 009 χατὰ πάντα τόπον τῆς τοῦ νικη- τοῦ βασιλέως φιλανϑρωπίας ἔμπλεοι διατάξεις νόμοι τε μεγαλοδωρεᾶς καὶ ἀληϑοῦς εὐσεβείας γνωρίσματα ἔχοντες. οὕτω δῆτα πάσης τυ- ραννίδος ἐχκαϑαρϑείσης, μόνοις ἐφυλάττετο τὰ τῆς προσηκούσης βασιλείας βέβαιά τε καὶ ἀνεπίφϑονα Κωνσταντίνῳ καὶ τοῖς τούτου παισί.
Τοσαῦτα οὖν ὁ τῶν ἀρχαίων ἐκκλησιαστικῶν. συγγραφέων ἀξιο- πιστότατος Εὐσέβιος ὁ τοῦ Παμφίλου πλείστους ὅσους ἀγῶνας ϑέμε- νος καὶ διερευνησάμενος ἔχ (TE) τῶν ἁπλῶς ἐχόντων τὴν ἀναλογὴν ποιησάμενος, ἐν δέχα τόμοις ὅλοις τὰ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἡμῖν ἷστο- ρίας ἀχριβῶς καταλέλοιπεν, ἀρξάμενος μὲν ἀπὸ τῆς τοῦ κυρίου παρ- ουσίας, πληρώσας δὲ εἰς τούσδε τοὺς χρόνους, 00% ἀπόνος --- πῶς γὰρ οἷόν τε ἣν τοσαύτην ἀναδεξάμενον φροντίδα τοῦ διασώσασϑαι τῆς τοιᾶσδε συλλογῆς τὴν ἁρμονίαν — ἀλλ, ος ἀρτίως ἔφην, πολλὴν εἰσενεγκάμενος τὴν σπουδὴν καὶ πλοῦτον ἄφατον πόνου" ἀλλὰ
\ ‚ \ - \ 2 - € μηδεὶς οἰέσϑο᾽ τὸν ἄνδρα ἐκ τῶν περὶ αὐτοῦ ἐπιπεφημισμένων, οἧς
τῆς Agsiov βλασφήμου μοχϑηρίας ποτέ τι πεφρονήκει, ἀλλὰ πεπείσϑω, ὡς εἰ καί τινα ἢ ἐλάλησεν ἢ ἔγραψε μικρόν τι τῶν Ageiov ὑπονοού- μενα, οὐ μὴν xata τὴν ἀσεβῆ ἐκείνου ἔννοιαν ἀλλ᾽ ἐξ ἀπεριέργου ἁπλότητος, καϑὼς χαὶ αὐτὸς ἐν τῷ ἀπολογητικῷ αὐτοῦ λόγῳ, ᾧῷ διεπέμψατο πρὸς τὸ τῶν ὀρϑοδόξων ἐπισκόπων κοινόν, μαρτυράμεγος ταῦτα ἐπληροφύρησε. καὶ ἀληϑεύειν τὸν ἄνδρα ὑπολάβοι πᾶς τις εὖ φρονῶν ὁπότε σύνεστι καὶ ἐξ ἐκείνου πεισϑῆναι μήπω τότε πού ποτε τὰ ᾿Αρείου ἀκουσϑησόμενα. δείξει δὲ τὰ ἐν τῇ συνόδῳ τῇ κατὰ
A?H ΥγὙ1Ρ5 M2P!P?
1 παρῆσαν A?, παρὸν aber am Rand τ παρῆν H, παρὸν M2P!P? παρῆν V!P3 > Eus. 2 ὕμνοι A®V!P3 ὕμνοις HM>P!P?Eus. 6 παρόντων nach Euseb zugesetzt >HSS 12 oivw>V!P3 14 corr. Ltz. 15 ἡμῖν > M? 17 πληρώσας — ἀπόνως
ἧς > A? 18 ἀναδεξ. τοσαύτην o H 21 neo ΞΞ ΕΣ nun A?, ἐπι- φημισμένων H, ἐπιπεφημισμένον P2 | Randnotiz: οὗτος μέν φησι τὸν παμφίλου μὴ ἀρειογνώμονα εἶναι, ἐν πολλοῖς δὲ τοῖς αὐτοῦ λόγοις φρονῶν φαίνεται τὰ τοῦ ἀρείου Η 22 βλασφήμου μοχϑηρίας) βλασφημίας V!P3 βλασφήμου corr. aus βλασφημίας A? 23 τινα ἢ] τιν᾽ ἂν V!P3 | τῶν] τοῦ H 27 ἀληϑεύει P3 29 ποτε nachträgl. eingefügt A?
10
11
ach
οι
10
20
Kirchengeschichte I 1, 1—16 39
τὴν» Δικαέων αὐτῷ ἠγωνισμένα κατὰ τῆς ἀσεβείας ᾿Αρείου ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς zal ὀρϑοδόξου πίστεως.
EI ἐπὶ τὴν ἀχολουϑίαν τῆς ἐχκλησιαστικῆς ἱστορίας ἐπανίωμεν. τῆς οὖν ἀνὰ τὴν οἰχουμένην ἐχκλησίας Χριστοῦ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν εἰρήνην βαϑεῖαν ἐχούσης, πρυτανευϑείσης αὐτῇ ταύτης παρὰ τοῦ παμβασιλέως ϑεοῦ διὰ τοῦ ϑεράποντος αὐτοῦ Κωνσταντίνου χαὶ τῶν αὐτοῦ παίδων, μετὰ τὸ μαρτύριον τοῦ ϑεσπεσίου Πέτρου τοῦ τῆς “Ἱλεξανδρέων ἐκκλησίας ἐπισκόπου γενομένου, τελειωϑέντος αὐτοῦ ἐν αὐτῷ τῷ μαρτυρίῳ καὶ τὸν τῆς ἀϑλήσεως ἄφϑαρτον στέφανον ἀναδησαμένου, χηρεύει ἡ ἐκεῖσε ἐχκλησία ἐνιαυτὸν ἕνα" μετὰ δὲ τὸν ἐνιαυτὸν χειροτονεῖται εἰς τὸν ϑρόνον τοῦ αὐτοῦ ἀ) γίου μάρτυρος Πέτρου ᾿ἡχιλλᾶς, ἀνὴρ στιβαρὸς καὶ μεγαλοφυὴς ἁγιόφρων εὐλαβείᾳ ὁμοῦ καὶ σοφίᾳ πλείστῃ 007 διαπρέποων, καϑὼς ἡμῖν τὰ παλαιὰ καὶ ἀπλανῶς ἔχοντα διηγοῦνται συγγράμματα, ὃς πολλὰ παραχληϑεὶς ὑπεδέξατο τὸν Ἄρειον εἰς τὴν διακονίαν. τούτου δὲ ἐπιβιώσαντος μῆνας πέντε μόνον ὑποδέχεται τὴν τῆς ἀρχιερωσύνης ἀρχὴν τῆς αὐτόϑι τῶν ᾿Αλεξανδρέων ἐχκλησίας. ᾿Αλέξανδρος, ἀνὴρ τίμιος ἐν πᾶσι παντὶ τῷ τῆς ἐκκλησίας κλήρῳ καὶ λαῷ, μικρομεγέϑης εὐμετάδοτος εὔλαλος ἐπιεικὴς φιλόϑεος φιλάνϑρωπος φιλόπτωχος χρηστὸς προσηνὴς πρὸς πάντας εἴπερ ἘΠῚ ἄλλος, ὃς καὶ αὐτὸς κατέστησε τὸν Aosıov πρεσβύ- τερον ἐγγιστα ξαυτοῦ. ἐπὶ τούτου τῆς εἰρήνης τῶν ἐκκλησιῶν ὁσημέραι ος ἔτι μᾶλλον καὶ μᾶλλον λαμπρυνομένης καὶ εἰς μίαν ὁμόνοιαν συνεστώσης καὶ zo ἐπάϑλοις τῶν ἁγίων μαρτύ ρῶν παντα- χοῦ γῆς σεμνυνομένης, οὐχ ἐνεγκὼν ὁ διάβολος τὴν τοσαύτην τοῦ πιστοτάτου τῆς ἐχκλησίας λαοῦ ἐπὶ τῇ ἐν αὐτῇ πρὸς τὸν ϑεὸν οὐρα- νίῳ ϑρησκείᾳ αὐξησιν πάλιν ἔκ τινος φιλονεικίας τῶν ἐν αὐτῇ ταρα- χὴν ὑφίσταται. ?
4—27 vgl. Rufin X 1 p. 960. Socr. a. a. Ὁ. — 24 vgl. Thdt. 11,5 p.5
A®H V!P3 M2PıP2
1 τὴν] τῶν H > πρυταγνευϑηίσης A? 6 βασιλέως H 7 παίδων, πάν- των PB? [0 ἀναδησαμένου corr. aus ἀναδυσαμένου A? ἀναδυσαμένου PP |) ἡ >P3 | ἐκεῖσε am Rand und wohl von anderer Hd. eingefügt A? 11 τοῦ αὐτοῦ HM2P!P2 τοῦ ἑαυτοῦ A? αὐτοῦ τοῦ V!P3 12 ἀχιλας A? ἀχιλᾶς HM2P! V!P3 ἀχιλλᾶς aber wohl corr. P? | εὐλαβεία durch Corr. H εὐσεβεία Μ52 14 yodu- ματα V! 15 τὸν > V! 16 ἀρχιερωσίνης A?H ἱερωσύνης ἃ. übr. HSS 18 ΠΡ γεϑοὲ A?H 19 φιλόϑεος > M?P!P? 21 τοὐτου] τοῦτο A2
35 πληρώματος H | 8» nachträgl., aber von 1. Hd. eingefügt P3 27 ὑφί-
σταται Text, aber am Rand (wohl von anderer Hd.) ὑφίστησαν A? Gelasius. 3
13
14
15
16
94 Gelasius
Περὶ τῆς ἐφευρεϑείσης αἱρέσεως ὑπὸ Tod ϑεομάχου ᾿Αρείου.
Ὁ γὰρ πρεσβύτερος ἐκεῖνος, ὃν ἔφαμεν τῆς τοιᾶσδε ἠξιῶσϑαι τιμῆς & 21 ὑπὸ Aregardgov τοῦ ἐπισκόπου ᾿Αλεξανδρείας, "Apsıos τοὔνομα, ἀνὴρ προσχήματι μᾶλλον εὐσεβὴς τὰ δὲ ἄλλα δόξης καὶ χενότητος ϑερμὸς
ὅ ἐραστής, ἤρξατο προφέρειν τινὰ ξένα περὶ τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως, ἃ τοῖς ἔμπροσϑεν χρόνοις οὐδεὶς πώποτε ἐζήτησεν ἢ παρεισήνεγχεν᾽ ἐπιχειρήσας τὸν μονογενῆ κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν διελεῖν 2 τῆς τοῦ πατρὸς ἀρρήτου καὶ ἀιδίου ϑεότητος, πολλῆς κατὰ τὴν ἐκκλησίαν παραίτιος ταραχῆς γέγονεν. ἀλλὰ δὴ τοῦ ᾿Αλεξάνδρου 8
10 πραύτητι φύσεως τὸν ἄρειον ἐπὶ τὸ ἄμεινον ϑέλοντος μεταβαλεῖν πρεπούσαις παραινέσεσι, μηδέπω δὲ κρίνοντος ἀποφάσει χρήσασϑαι τέως, ἐπινέμεσθϑαι διὰ τοῦτο πολλοὺς τὴν λοιμικὴν περίστασιν τῆς αἱρέσεως γέγονεν, ἔπειτα ὡς ἀπὸ μιχροῦ σπινϑῆρος μέγα πῦρ ἐξαφϑῆ- val. ἀρξάμενον δὲ τὸ καχὸν ἀπὸ τῆς ᾿Αλεξανδρέων ἐχκλησίας 4
15 χαὶ κατὰ πόλεις ἄλλας καὶ ἐπαρχίας διέτρεχε. τέλος ὡς ἐνεῖδεν 5 ἐπὶ τὸ χεῖρον τὸ καχὺὸν προϊέναι, σύνοδον τῶν ὑπ᾽ αὐτὸν ἐπισχύόπων συστησάμενος καὶ καϑελὼν τὸν ᾿άρειον, δίδωσιν εἰς τοὺς συλλειτουρ- γοὺς τὴν ὑπόϑεσιν ὁ ᾿Αλέξανδρος, πλατύτερόν τε τὰ κατὰ τὸν Ἄρειον ἐχτεϑεικὼς σπουδήν τε ἐνιεὶς πρὸς ἀναίρεσιν τῆς αἱρέσεως, εἰς παρα-
20 σχευὴν τῆς διαγνώσεως αὐτοὺς ἑτοιμάζεσϑαι παρακελεύεται, γράψας πρὸς αὐτοὺς τοιάδε"
r 2 r - er \ 5 ‚ Ἰαϑαιρετικὸν Agslov χαὶ τῶν σὺν αὐτῷ διαπεμφϑὲν παρὰ ᾿Αλεξάνδρου ἐπισκόπου τοῖς ἁπανταχοῦ ἐπισχόποις"
»Τοῖς ἀγαπητοῖς zei τιμιωτάτοις συλλειτουργοῖς τοῖς ἁπανταχοῦ 81 25 -τῆς χαϑολικῆς ἐχκλησίας ᾿4λέξανδρος ἐν κυρίῳ χαίρειν. “Ἑνὸς σώματος ὀντος τῆς καϑολικῆς ἐκκλησίας ἐντολῆς τε οὔσης 9 »ἐἂν ταῖς ϑείαις γραφαῖς τηρεῖν τὸν σύνδεσμον τῆς ὁμονοίας καὶ εἰρή- "γῆς ἀκόλουθόν ἐστι γράφειν ἡμᾶς καὶ σημαίνειν ἀλλήλοις τὰ παρ᾽
—13 vgl. Rufin ἃ. ἃ. 0. — 13—17 vgl. Socr. 1 ὅ, 6 p. 11 — 22 Das Schreiben ist erhalten in den Athanasius-HSS (vgl. G. Loescheke Rhein. Mus. LIX, 458ff u. E. Schwartz Gött. Nachr. 1904, 291f) und bei Socr. I6 p.12ff, aber bei diesem fehlen die Unterschriften — 26 vgl. Ephes. 4, 4. 3
A®H V!Pp3 M?P!P?2
2 ἠξιοῦσϑαι V!P3 5 προσφέρειν H 7 ἐπιχειρήσας + γὰρ H 8 ϑεότητος -ἰ- καὶ A? 9 ταραχῆς παραίτιος οὦ Ἡ 14 δὲ] τε HSS > ῬΣ | ἀπὸ — 16 χαχὸν > A? 16 αὐτὸν corr. aus αὐτῶν A? 18 ὁ >M:
21 τοιάδε πρὸς αὐτοὺς οο A?
Kirchengeschichte II 2, 1—3, 7 35
ἑκάστοις γίνομενα, ἵνα εἴτε πάσχει εἴτε χαίρει Ev μέλος, ἢ συμπάσχω- >uEv ἢ συγχαίρωμεν ἀλλήλοις. ἐν τῇ ἡμ ἑτέρᾳ τοίνυν» παροικίᾳ ἐξῆλ- 3 »Ῥϑον »ὃν ἄνόρες παράνομοι χαὶ χριστομάχοι, δι :(δάσκοντες ἀποστασίαν, "ἣν εἰχότως Av τις πρόδρομον τοῦ ἀντιχρίστου ὑπονοήσειε καὶ χα- 5 »λέσειε. καὶ ἐβουλόμην μὲν σιωπῇ παραδοῦναι τὸ τοιοῦτον, ὅπως 4 ἐν τοῖς ἀποστάταις μόνοις ἀναλωϑῇ τὸ κακὸν καὶ μὴ εἰς ἑτέρους "τόπους διαβὰν τὸ τοιοῦτον ῥυπώσῃ τινῶν ἀχεραίων τὰς ἀκοάς. "ἐπειδὴ δὲ Εὐσέβιος ( (0) νῦν Ev τῇ Δικομηδείᾳ, γομίσας ἐπ᾽ αὐτῷ κεῖσϑαι »τὰ τῆς ἐχκλησίας, ὅτι καταλείῳ ας τὴν Βηρυτὸν zei ‚Eropdaruloag 10 >77 ἐκκλησίᾳ Δικομηδέων οὐχ ἐκδεδίκηται τὰ κατ᾽ αὐτόν, προΐσταται »χαὶ τούτων τῶν ἀποστατῶν καὶ γράφειν ἐπεχείρησε πανταχοῦ συν »ιστῶν αὐτούς, ὅπως ὑποσύρῃ τινὰς ἀγνοοῦντας εἰς τὴν ἐσχάτην "ταύτην καὶ χριστομάχον αἵρεσιν, ἀνάγκην. ἔσχον, εἰδὼς τὸ ἐν τῷ "νόμῳ γεγραμμένον μηκέτι μὲν σιοστῆσαι, ἀναγγεῖλαι δὲ λοιπὸν πᾶσιν 15 »ὑμῖν, ἵνα γινώσκητε τούς τε ἀποστάτας γενομένους καὶ τὰ τῆς αἷρέ- σεως αὐτῶν δύστηνα ῥημάτια καί, ἐὰν γράφῃ Εὐσέβιος, μὴ προσέ- χητε. παλαιὰν γὰρ αὐτοῦ καχόνοιαν τὴν χρόνῳ σιωπηϑεῖσαν νῦν 5 "διὰ τούτων ἀνανεῶσαι βουλόμενος, σχηματίζεται μὲν 5 ὑπὲρ τούτων "γράφειν, ἔργῳ δὲ δείκνυσιν ὅτι ὑπὲρ αὐτοῦ σπουδάζων τοῦτο ποιεῖ. »Οἱ μὲν οὖν ἀποστάται γενόμενοί εἰσιν "Agsıos καὶ ᾿ἠχιλλεὺς καὶ 6 »Θαλῆς χαὶ Καρπώνης καὶ ἕτερος "Agsıos καὶ Σαρμάτης καὶ Εὐζώϊος "καὶ Aovzıos καὶ Ἰούλιος zal Mnvas χαὶ Erradıos καὶ Γάϊος χαὶ σὺν "αὐτοῖς Σεκοῦνδος χαὶ Θεωνᾶς οἱ ποτὲ λεχϑέντες ἐπίσκοποι. ποῖα »ὁὲ παρὰ τὰς γραφὰς ἐφευρόντες λαλοῦσι», ἔστι ταῦτα᾽ »οὐκ ἀεὶ ὁ -ϑεὸς πατὴρ ἤν, 77... ἢν ὅτε ὃ “ϑεὸς πατὴρ οὐχ, ἢ». οὐκ ἀεὶ ἦν. ὃ »τοῦ ϑεοῦ λόγος, ἀλλ᾽ ἐξ οὐχ ὀντῶν γέγονεν. ὁ γὰρ ὧν ϑεὸς τὸν "μὴ ὄντα ἐκ τοῦ μὴ ὄντος πεποίηκεν. διὸ καὶ ἦν ποτε, ὅτε οὐκ ἢν.
DD =)
“«-
19] οι
1 νοἹ] "1 Κου. 12, 20 — 14 vgl. Matth. 18, 17. Röm. 16,17 --- 20—24 vgl. Thdt. I 4,61 (dazu G. Loescheke in Zeitschr. f. Kirchengesch. XXXI (1910), S. 584)
A>H V:ps Μ3Ρ1Ρ2
1 εἴτε] τε P2 | εἴτε) ἢ ΑἹ 4 ἣν] 7 corr. in ἢ und überdies am Rand von
anderer Hd. ἣν M?2 | ὑπονοήσει H 7 ἀκεραίων > A? ἀκαιράιων ΡΣ 8 γῦν] μὲν Ῥ2 11 τῶν nachträgl. eingefügt A? 18. ταύτην nachträgl. eingefügt ΡΖ 14 λοιπὸν ΣΞΡΣ 15 γινώσχητε, aber τε corr. aus ται Α2, γινώσχητ᾽ P2 | γινώσχητε τού- τους γενομένους und am Rand τούς τε ἀποστάτας H 16 μὴ A? >d. übr. HSS 17 αὐτοῦ] ξαυτοῦ H 18 διὰ τούτων] τοῦτον A? | Avavenoas P2? 90 ἀχιλλεύς A? ἀχιλεὺὶς H 21 σαρμάτος V! 22 ἑλλάδιος A?H ἑλάδιος ἃ. übr. HSS 23 Θεο- νᾶς Vi 24 ταῦτα + δόγμα ’Aosiov rot geschrieben V!, am Rand von 1. Hd. M?P! 25 οὐχ ἀεὶ w>H 26 τὸν] τὰ H
σι
10
20
25
36 Gelasius
5 ’ x 5 ς D ” ie) > δι» = εχτίσμα γὰρ ἐστι καὶ ποίημα ὁ υἷος" οὔτε δὲ ὁμοῖος κατ᾽ οὐσίαν τῷ Ἢ >= x \ ’ - ’ \ a »πατρί ἐστιν οὔτε ἀληϑινὸς καὶ φύσει τοῦ πατρὸς λύγος ἐστὶ» οὔτε > r 2 - 2 2 N rd κ᾿ - [2 \ εἀληϑινὴ σοφία αὐτοῦ ἐστιν, ἀλλὰ εἷς μὲν τῶν ποιημάτων xaL γενη- Fe - \ r [2 \ ‚ »τῶν ἔστι, καταχρηστικῶς δὲ λέγεται λόγος καὶ σοφία, γενόμενος »καὶ αὐτὸς τῷ ἰδίῳ τοῦ ϑεοῦ λόγῳ καὶ τῇ ἐν τῷ ϑεῷ σοφίᾳ, ἐν ἢ "καὶ τὰ πάντα καὶ αὐτὸν πεποίηκεν ὃ ϑεός. διὸ καὶ τρεπτός ἔστι »χαὶ ἀλλοιωτὸς τὴν φύσιν ος χαὶ πάντα τὰ λογικά. ξένος τε καὶ - χὰ DE "ἀλλότριος καὶ ἀπεσχοινισμένος., ἐστὶν ὃ λόγος τῆς τοῦ ϑεοῦ οὐσίας Ἡ \ \ > Pe »καὶ ἄρρητός ἐστιν 6 “πατὴρ τῷ υἱῷ. OVTE γὰρ ζελείως καὶ ἀχριβῶς "γενώσχει ὁ λόγος τὸν πατέρα οὔτε τελείως ὁρᾶν αὐτὸν δύναται. »χαὶ γὰρ καὶ ἑαυτοῦ τὴν οὐσίαν οὐκ οἶδεν ὁ υἱὸς ὡς ἔστι. δι ἡμᾶς \ (ee > > ΒΟ τὸς 5 ‚ ᾽ Ὧν: , Ξ »γὰρ πεποίηται, ἵνα ἡμᾶς δι αὐτοῦ ὡς di ὀργάνου κτίσῃ 0 eos, καὶ > > « ’ x c - ς Ν ” - »οὐχ αν VNEOTN, εἰ μὴ ἡμᾶς ὁ ϑεὸς ηϑελε ποιῆσαικς. > , - 2 , > ’ ς - - ΄ »Πρώτησε γοῦν τις αὑτοὺς, εἰ δυναται ὁ τοῦ ϑεοῦ λογος τρα- - ς ς ’ > ΄ \ 2 > ’ > = o \ »πῆναι, ὡς ὁ διαβολος ἔτραπη, καὶ οὐκ ἐφοβηϑησαν εἰπεῖν οτι »rai - \ ‚ ’ \ \ \ « ’ -δύναται, τρεπτῆς γὰρ φυσεώς ἔστι, γενητὸς καὶ χτιστὸς ὑπαρ- - n \ Ra, x > x [4 > >4DV«, ταῦτα λέγοντας τοῦς περὶ ἄρειον καὶ ἐπὶ τούτοις ἄναι- - > ’ \ x € > »σχυντοῦντας αὕτοῦς TE χαὶ τοῦς σὺν ικολουϑήσαντας αὐτοῖ is ἡμεῖς \ - > \ > x >utv μετὰ τῶν κατ᾽ Αἴγυπτον zal τὰς Außdas ἐπισκόπων ἐγγὺς ” = ’ > \ > [ir »ἑχατὸν ὁντῶν συνελϑόντες ἀνεϑεματίσαμεν. οἱ δὲ περὶ Βυσέβιον . x - - 2 , \ -προσεδέξαντο, σπουδαζοντες ἐγκαταμίξαι To φεῦδος τῇ ἀληϑείᾳ καὶ - > ΄ x DR > > > 91 LEN "ἢ - x ς 2 ’ »τῇ εὐσεβείᾳ τὴν ἀσέβειαν, ἀλλ οὐκ ἰσχυσουσι, νικᾷ γὰρ ἢ ἀληϑεῖια. x > ’ x ’ \ \ [4 2. οχ »χαὶ οὐδεμία ἐστὶ »κοινωνία φωτὶ πρὸς σκότοοςς οὐδὲ »συμφ ὦ-
- x , ‚ N ” ’ - >ynoıg Χριστοῦ πρὸς Βελίαρκ.«. τίς γὰρ ἡχοῦυσὲε πῶποτε τοιαῦτα;
Ἂχ ’ - 2 ’ > ΓΞ \ \ > \ ’ CR - \ >) τίς νῦν ἀκούων οὐ ξενίζεται καὶ τὰς ἀκοὰς βύει ὑπὲρ τοῦ μὴ τὸν ἃ ’ - ’ - - > - x 2 ’ ῥύπον τοῦτον τῶν ῥημάτων. ψαῦσαι τῆς ἀχοῆς; τίς γὰρ dxovan "Ἰωάννου λέγοντος "ἐν ἀρχῇ ἣν ὁ “λόγοος οὐ καταγινώσκχει. τούτων "λεγόντων γὴν» ποτὲ ὅτε οὐκ vs, Zu τίς ἀχούων ἐν τῷ εὐαγγελίῳ »» μονογενὴς υἱός, καὶ δι᾿ αὐτοῦ ἐγένετο πάντας οὺ μισήσει
22 I Esra 3, 12 — 23f 1 ον. 6, 14. 15 --- 25 vgl. Ignatius Ephes. 9, 1 — 27. Joh. 1, 1 59 70: Ὁ, 1821,23
A?H V:!P3 M2P!P2
2 χαὶ nachträgl. eingefügt H 2f οὔτε ἀληϑινὴ σοφία αὐτοῦ ἐστιν > M? P!P2V1P3 4 γενόμενος --- σοφίᾳ > A®HV! 6 χαὶ! > M?P!P? T καὶξ - τὰ aber wohl erst verschrieben A? 9 χαὶ ἀχριβῶς — 10 τελείως > ΜΞΡ1Ρ5 V!ps 10 λόγος] υἱὸς M?P!P2V!P® 11 ξαυτοῦ A? (Soer.) αὐτοῦ ἃ. übr. HSS | οἶδεν corr. aus εἶδεν ΑΞ 12 γὰρ > ἘΣ 14 τις corr. aus u ῬΏ 14 τρα- πῆναι > A? 20 δὲ] δὴ Vi 27 Ἰωάννου--- 28 ἀκούων > V! 28 εὐαγγελίῳ + ὁ M’P!P?
10
11
12
10
2
DD
©
20
0
Kirchengeschichte II 3, 7—16 37
>TOVTOVG φϑεγγομένους ὅτι »εἷς ἐστι τῶν ποιημάτων; πῶς γὰρ εδύναται εἷς εἶναι τῶν di αὐτοῦ γενομένοῶν, ἢ πῶς μονογενὴς ὁ τοῖς »πᾶσι χατ᾽ ἐκείνους συναριϑμούμενος; πῶς δὲ ἐξ οὐκ ὀντῶν ἂν εἴη "τοῦ πατρὸς λέγοντος »ἐξηρεύξατο ἡ καρδία μου λόγον ἀγαϑόνς »καὶ »EX γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησά σες; ἢ πῶς ἀν- "όμοιος τῇ οὐσίᾳ τοῦ πατρὸς ὁ ὧν εἰκὼν τελεία καὶ ἀπαύγασμα τοῦ "πατρὸς καὶ λέγων »ὁ ἐμὲ ἑωρακὼς ἑώρακε τὸν πατέρας; πῶς »δέ, εἰ λό γος καὶ “σοφία ἐστὶν ὁ υἱὸς τοῦ ϑεοῦ, »ἦν ποτὲ ὅτε οὐχ ἢν«; ἴσον γάρ ἐστιν αὐτοὺς λέγειν ἄλογον καὶ ἀσοφόν ποτετὸν ϑεόν. πῶς »ὐὲ τρεπτὸς καὶ ἀλλοιωτὸς ὁ λέγων dr ἑαυτοῦ μὲν "ἐγὼ ὃ». TO »πατρὶ καὶ ὁ πατὴρ Ev Euolc καὶ "ἐγὼ καὶ ὃ πατὴρ ἕν ἐσμενγκ« »διὰ δὲ τοῦ προφήτου »Ἴδετέ με ὅτι ἐγώ εἶμι καὶ οὐκ ἠλλοίω- »μαι«; εἶ γὰρ καὶ ἐπ᾽ αὐτόν τις τὸν πατέρα δύναται τὸ δητὸν ἀνα- ᾿φέρειν, ἀλλὰ ἁρμοδιώτερον ἂν εἴη περὶ τοῦ λόγου νῦν λεγόμενον »ὗτε καὶ γενόμενος ἄνϑρωπος 00% ἠλλοίωται, ἀλλ᾽ ὡς εἶπεν ὁ ἀπό- ᾿στολος »Ἱησοῦς Χριστὸς Be καὶ σήμερον ὃ αὐτὸς καὶ εἰς :τοὺς αἰῶναςκς. τί δὲ ἄρα εἰπεῖν αὐτοὺς ἔπεισεν ὅτι de ἡμᾶς γέγονξ, »zaitoı τοῦ Παύλου λέγοντος »dı ὃν τὰ πάντα καὶ δι᾿ οὗ τὰ πάντας; περὶ γὰρ τοῦ βλασφημεῖν αὐτοὺς ὅτι οὐχ οἶδε τελείως "ὁ υἱὸς τὸν πατέρα, οὐ δεῖ ϑαυμάζξειν. ἅπαξ γὰρ NOOHEUEVOL χριστο- "μαχεῖν, παραχρούονται καὶ τὰς φωνὰς αὐτοῦ λέγοντος »καϑὼς γινώσκει με ὁ πατήρ, κἀγὼ γινώσκω τὸν πατέρας. εἰ μὲν »οὺν ἐχ μέρους ὁ πατὴρ γινώσκει. τὸν υἱόν, δῆλον ὅτι καὶ ὁ υἱὸς οὐ »τελείως γινοσκει τὸν πατέρα" εἰ δὲ τοῦτο λέγειν οὐ ϑέμις, οἶδε δὲ "τελείως ὃ πατὴρ τὸν υἱόν, «δῆλον ὅτι χαϑὼς γινώσχει ὁ πατὴρ τὸν »ξαυτοῦ λόγον, οὕτως καὶ ὁ λόγος γινώσκει τὸν ἑαυτοῦ πατέρα, οὗ »χαὶ ἔστι λόγος.
>Tavra λέγοντες καὶ ἀναπτύσσοντες τὰς ϑείας γραφὰς πολλάκις »ἐνετρέφψαμεν αὐτούς, καὶ πάλιν ος χαμαιλέοντες μετεβάλλοντο, ᾿φιλονεικοῦντες εἰς ἑαυτοὺς ἐφελκύσαι τὸ γεγραμμένον »ὗταν ἔλϑῃ ἀσεβὴς εἰς βάϑος κακῶν, καταφρονεῖς. πολλαὶ γοῦν αἱρέσεις
4 Psal. 44, 1 — 5 Psal. 109, 8 --- 6 vgl. Weish. Sal. 7, 26 -- 7 Joh. 14, 9 — 8 vgl. Joh. 1, 1. IKor. 1, 24 — 10 Joh. 14, 11 — 11 Joh. 10, 30 — 12 Mal. 3, 6 — 16 Hebr. 13, 8 — 18 Hebr. 2, 10 — 21 Joh. 10, 15 — 80 Prov. 18, 3
A°®H V:!P3 M?P!P2
8 ἐστὶ τοῦ ϑεοῦ ὁ υἱὸς o V!IPSM®P!P2 14 viv>H 23 οὐ] μὴ V!P3 94. τοῦτον P3 | οἶδε] εἶδε V! 29 ἀνετρέψαμεν H (80...) 80 ἀσεβὴς 9 co Vi
13
14
15
16
10
10
20
or [4
30
33 Gelasius -
"πρὸ αὐτῶν γεγόνασιν, αἵτινες πλέον τοῦ δέοντος τολμήσασαι πεπτώ- »σχασιν εἰς ἀφροσύνην, οὗτοι δὲ διὰ πάντων ἑαυτῶν τῶν ῥηματίων "ἐπιχειρήσαντες τὰ εἰς ἀναίρεσιν τῆς τοῦ λόγου ϑεότητος, ἐδικαίω- σαν ἐξ ἑαυτῶν ἐκείνας ὡἧς ἐγγύτεροι τοῦ ἀντιχρίστου γενόμενοι. διὸ »καὶ ἀπεχηρύχϑησαν καὶ ἀνεϑεματίσϑησαν ἀπὸ τῆς ἐκκλησίας. λυ- »πούμεϑα μὲν οὖν ἐπὶ τῇ ἀπωλείᾳ τούτων καὶ μάλιστα ὅτι μαϑόν- »τες ποτὲ καὶ αὐτοὶ τὰ τῆς ἐκχλησίας νῦν ἀπεπήδησαν, οὐ ξενιζό- »μεϑα δέ. τοῦτο γὰρ καὶ ᾿Ῥμέναιος καὶ Φιλητὸς πεπόνϑασι καὶ πρὸ »αὐτῶν Ἰούδας ὁ(ς) ἀκολουϑήσας τῷ σωτῆρι ὕστερον προδότης καὶ "ἀποστάτης γέγονε. καὶ περὶ τούτων δὲ αὐτῶν 00x ἀδίδακτοι "μεμενήκαμεν, ἀλλ᾽ ὁ μὲν κύριος προείρηχε »βλέπετε μή τις ὑμᾶς »»αλανήσῃ. πολλοὶ γὰρ ἐλεύσονται ἐπὶ τῷ ὀνόματί μου λέ- γοντες ὅτι ἐγώ εἶμι καὶ ὃ καιρὸς ἤγγικε, καὶ πολλοὺς -πλανήσουσι. μὴ πορευϑῆτε ovv ὀπίσω αὐτῶνε, ὁ δὲ Παῦλος "μαϑὼν ταῦτα παρὰ τοῦ σωτῆρος ἔγραψεν »ὅτι ἐν ὑστέροις και- »ροῖς ἀποστήσονταί τινες ἀπὸ τῆς ὑγιαινούσης πίστεως. προσέχοντες πνεύμασι πλάνης καὶ διδασκαλίαις δαιμονίων »"ἀποστρεφομένων τὴν ἀλήϑειανς. τοῦ τοίνυν κυρίου καὶ σωτῆ- ρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ διά τε ἑαυτοῦ παραγγείλαντος καὶ διὰ τοῦ »ἀποστόλου σημάναντος περὶ τῶν τοιούτων ἀκολούϑως ἡμεῖς αὐτή- >x001 τῆς ἀσεβείας αὐτῶν γενόμενοι ἀνεϑεματίσαμεν, καϑὰ προείπομεν, »τοὺς τοιούτους, ἀποδείξαντες αὐτοὺς ἀλλοτρίους τῆς χαϑολικῆς »ἐχχλησίας TE καὶ πίστεος. ἐδηλώσαμεν οὖν καὶ τῇ ὑμετέρᾳ ϑεο- »σεβείᾳ, ἀγαπητοὶ καὶ τιμιώτατοι συλλειτουργοί, ἵνα μήτε τινὰς ἐξ
> , A \ Cr τ , 5 "αὐτῶν, εἰ «“προπετεύσαιντο χαὶ πρὸς υμᾶς ἐλϑεῖν, προσδέξησϑε μὴτε
"Βυσεβίφ ἢ ἑτέρῳ τενὶ γράφοντι περὶ αὐτῶν πεισϑῆτε. πρέπει γὰρ "ἡμᾶς Χριστιανοὺς ὄντας πᾶντας τοὺς χατὰ Χριστοῦ λέγον τάς τὲ »καὶ φρονοῦντας ὡἧς ϑεομάχους καὶ φϑορέας τῶν ψυχῶν ἀπ οστρέ- ἐφεσϑαι, καὶ μηδὲ κἂν χαίρειν τοῖς τοιούτοις λέγειν, ἵνα μήποτε καὶ »ταῖς ἁμαρτίαις αὐτῶν κοινωνοὶ γενώμεϑα, ὡς παρήγγειλεν ὁ μαχά-
8 vgl. II Timoth. 2,17 — 11 Matth. 24, 4. 5. Luk. 21,8 — 15 1 Timoth. 4,1 — 18 Tit. 1,14 — 29 vgl. I Joh. 10
A?®H γ1Ρ8 M?P1!P2
1 τολμῆσαι A? 4 ἐγγύτεραι P3 5 ee πθτν H 6 μὲν > ἘΣ
8 γὰρ] de V!P3 γὰρ δὲ Ῥι | χαὶ3 1: 9 αὐτοῦ A? ὃς) corr. Holl 10 περὶ]
ἐπὶ ΡΞ 18 ὅτι Ξ- AH (Soer.) | ὁ χαιρός + μου A? 14 οὖν > V!P3 (Soer.
Athanas.) 18 ἀποστρεφύμενοι H 19 αὐτοῦ H 22% ἀποδείξαντες + τε A®M2P!P?
αὐτοὺς >H 23 te>A2H | ἡμετέρα P3 25 ἡμᾶς P3 | προσδέξησϑε, aber ἡ aus α corr. A? 28 φρονοῦντας wg > A? | wc] ὃς HV!P3
17
18
19
|
σι
10
20
Kirchengeschichte II 3, 16-21 39
2 ᾽, ’ x εν 2 ’ Gm ς N τρίος Ιωαννης. προσείπατε τοὺς παρ υμῖν ἀδελφους, ὑμᾶς οἱ σὺν \ ’ >2u0l προσαγορευοῦσιν.
> .Αλεξανδρείας πρεσβύτεροι
, , , ) ἣν ’ x >KoAAovdos πρεσβύτερος συμψηφος εἰμι τοῖς γεγραμμένοις και - , , \ - \ RD, - 2 G >77) καϑαιρέσει Agslov καὶ τῶν σὺν αὐτῷ ἀσεβησαντῶν. > ’ ’ «ς ᾿ c ’ ᾿Αλέξανδρος πρεσβύτερος ὁμοίως Διόσκορος πρεσβύτερος ομοίως , ’ ἴε ’ > c ‚ »Διονύσιος πρεσβύτερος ὁμοίως Εὐσέβιος πρεσβύτερος ομοίως ) ’ ’ « ’ u ’ c r .Αλέξανδρος πρεσβύτερος ὁμοίως Σίλας πρεσβύτερος ομοίως < , ’ c 2 > , ς ’ > Aoroxoatiov πρεσβύτερος ὁμοίως γαϑον πρεσβύτερος ομοίως
5 ‚ ’ ς R , ‚ ς , »Μεμέσιος πρεσβύτερος ὁμοίως Aoyyos πρεσβύτερος ομοίως N ’ c \ c -Σιλβανὸς πρεσβύτερος ομοίως Πιρωοὺς πρεσβύτερος ὁμοίως 2 \ ’ ς , ΄ nr c ‚ » Anis πρεσβύτερος ομοίως Προτέριος πρεσβύτερος ομοίως - ’ « ᾿ - ’ c ‚ »Παῦλος πρεσβύτερος ομοίως Κῦρος πρεσβύτερος ομοίως ’ "διάκονοι 2 ’ ’ c ’ ’ c ‚ > Auumvıos διάκονος ομοίως Mezaoıos dıazovos ομοίως
> ’ ’ ς ᾿ϑανάσιος διάχονος ομοίως > Fe, r ς 5 ᾿Απολλώνιος διάχονος ομοίως
\ ‚ ς ; »Πιστος διάκονος ομοίως γ2 κ ’ « ’ »Evusvngs διάκονος ομοίως
5) c = > r ‚ « ᾿
"Ὀλύμπιος διάκονος ομοίως φϑονιος διάχονος ομοίως
2 , , ς ἢ ; ‚ ‚ ς ᾿
> Adavaoıos dıazovos ομοίως Μακάριος διάκονος ομοίως -“- ’ ς ‚ ’ Δ «ς ,
-Παῦλος dıazovogs ομοίως Πέτρος διάκονος ομοίως
> ΄ ς ᾿ ΠῚ: ’ < ᾿ ᾿Αμυντιανὸς διάκονος ομοίως Teios dıazovos ομοίως ΑΞῊ V!P3 M2P!P2
1 ἰὼ A?HP3 4 Körov$oc M2P!P2, ὄλλουθος d.h. es ist wie öfter K rot vorzusetzen vergessen PP? 6 n080ß.?> (aus Raummangel) A? 6—8 ἀλέξανδρος πρεσβύτερος ὁμοίως, εὐσέβιος πρεσβύτερος ὁμοίως, ἀλέξανδρος πρεσβύτερος ὁμοίως, διονύσιος πρεσβύτερος ὁμοίως, διόσχουρος πρεσβύτερος ὁμοίως, σίλας πρεσβύτερος ὁμοίως vw H 6f διονύσιος πρεσβύτερος ὁμοίως, διόσκορος πρεσβύτερος ὁμοίως oo Μ2Ρ2 (von den Athanas.-HSS hat R Διόσχουρος “Διονύσιος, B erst umgekehrt, dann aber umgeordnet) 7 εὐσέβειος A? 8 ὁμοίως 1 > (am Zeilenende) A? 9 ἀγαϑὸς V!P3 (Athan.) | πρεσβ.2 > A? 10 Aoyywos H 11 πιρωοῦς corr. aus πυρωοῖς A2 12% ngeoß?> A? 15—21 In der Vorlage von A? waren die Columnen offenbar vertauscht. Daher erscheinen die Namen in A? paarweise um- geordnet; also: μαχάριος διαχ. ὁμ. ἀμμώνιος dıez. ὁμ. ἀϑανάσιος διακ. ὁμ. πι- στός usf. 17 Die Namen w P3 19 ᾿Αϑανάσιος > P? 91 ἀμυντινιανὸς H ἀμιντιανὸς P2 > M? | hier fügt P? ᾿Απολλὼς ein und läßt ihn S. 40,2 aus
>
“-
οι
10
40 Gelasius
’ [4 »Παρεώτου πρεσβυτεροι
> Re [2 G ’ > r ’ c ᾿ -Απολλῶς πρεσβυτερος ομοίως ]γγένιος πρεσβυτερος ομοίος - ’ c ’ 4 c -Auumvas πρεσβύτερος ὁμοίως Διοσκορος πρεσβύτερος ομοίως - ’, ς ᾿ n ’ ς ’ »Σωστρᾶς πρεσβύτερος ομοίοςς Θέων πρεσβυτερος ὁμοίως ir ‚ « ; ΄ ’ >Tvpavvos πρεσβυτερος ομοίοως Korons πρεσβύτερος ομοίοως Ey - ’ « ’ > ’ ’ ς , > Auumvas πρεσβύτερος ομοίοως “ρίων πρεσβύτερος ομοίοως - ς ‚ ’ ’ c »Σερῆνος πρεσβύτερος ὁμοίως Δίδυμος πρεσβύτερος ομοίως ς - , ’ 5 >Hoaxing πρεσβύτερος ομοίοως Boxzov πρεσβυτερος ομοίως > ΄ , ς ’ > - ‚ ς : »γαϑων πρεσβύτερος ομοίοως Ayı) as πρεσβύτερος ομοίως ΄ »ὁιάχονοι , ‚ ς ἢ 2 > - Le q »Σαραπίων Ödıazovos ομοίως Ἰοῦστος διάκονος ομοίως ᾿ « ‚ [4 ’ « ’ »Aidvuos διάχονος ὁμοίως Δημήτριος διάκονος ομοίως = ‚ ς Pr = ’ c 5 >Mavoos διάκονος ομοίως Magxos διάκονος ὁμοίως 7 - ‚ ς , 7 ’ »Κομῶν διάκονος ομοίως «ἠλέξανδρος διάκονος. ὁμοίως ar ’ ς ’ ’ ’ >-Tovpmv διάκονος ομοίοςς Auuovıos διάκονος ομοίο)ς ᾿ ΕΑ ς ‚ ’ ’ « »Δίδυμος διάκονος ομοίος Πτολαρίων διάκονος ομοίως , ‚ ς , »- " ς , »Σέρας διάκονος ομοίως Ταΐος διάκονος ομοίος GN Bar ’ « Ρ ᾽" ’ ς r »Ἱέραξ διάκονος ομοίως Maoxos διάκονος ομοίωεκ.
5 ἘΞ pr. c = \ r > ‚ ‚ Τοιαῦτα τοῖς ἀπανταχοῦ χατὰ πολιν Αλεξανδρου γράφοντος 22
’ \ ’ - \ ς \ =
χεῖρον ἐγίνετο TO καχον. ταῦτα Yvovs ὁ βασιλεὺς Κωνσταντῖνος, x x \ c ’ ’ r‚ x - «
καὶ τὴν φυχὴν ὑπεραλγήσας συμφορᾶν τε οἰχείαν τὸ πρᾶγμα ἡγού-
- x > x x ’ ’ ’ μενος, παραχρῆμα TO ἀναφϑὲν κακὸν κατασβέσαι σπουδαζῶν, γραμ- x > 3a «Ἢ > > x > ματα πρὸς AAlfSavdoov καὶ ἄρειον διαπέμπεται di ἀνδρὸς ἀξιοπίστου, 19—S. 41,2 vgl. Soer. I 6, 31 p. 22 und 17,1 p. 20 A?H V!p3 M?P1P2
1 πρεσβύτερος und am Rand von dem Correetor ff πρεσβύτεροι P!
2 ἀπωλὸς A? anoAwgH | ἰνγένιος ΗΡΞΡΒ nosoßireoog?>A? 4.6.8 πρεσβ." >A? ἢ σερῖνος A®H 8 βοχὼν HP? χύόκχων V! 9 ἀγάϑωνος aber der Cor- φαι ὼν
rector am Rand ff ἀγαϑὸς P! ἀγαϑὸς V! Athan. | ἀχιλᾶς H | nach ἀχιλλᾶς eingefügt σαρραπίων (so!) πρεσβ. öu., dafür fehlt ἃ. Name Z. 11 unter den Dia- konen ΡΖ 10 diazovo>H 11 σαρραπίων A?HM’P!iP?2? 11u.12 Die Namen o&M? 13 μαῦρος dıez. öu. > P3 14 χομὼν V!P3 14—18 χομῶν διάκονος ὁμοίως τρύφων dıaz. ὅμ. δίδυμος διακ. öu. σέρας dıaz. öu. ἕρξ διακ. Öu. μάρκος διακ. ou. ἀλέξανδρος διαχ. ou. ἀμμώνιος διακ. ὁμ. πτολαρίων dıaz. ou. γάϊος διακ. öu. μάρχος διακ. ὁμ. P? (d.h. der Schreiber hat von χομῶν an vertikal gelesen) 14 διακ.32 > A? 15 Die Namen τῷ V! | τράφων A°H 16 πτωλαρίων V!P3 18 σέραξ A? σέβαξ H ἔρξ ΜΣ Eos P!(P2) ἱέραξ V!P3 (Athan.)
Kirchengeschichte II 3, 21 --4, 4 41
7 ’ a - - ’ ‚ 5) \ ψῦχν RN,
ἐπισχόπου πόλεως μιᾶς τῶν Σπανίων Kovodovpns, ἐπεὶ αὑτον NYanc \ x - 3 «ς
zei διὰ τιμῆς nyev ὁ βασιλεύς.
31. “ r ‚ nr \ Yır vn = Ἐπιστολὴ Kovoravrivov βασιλέως πρὸς Αλέξανδρον καὶ Aosıov διαπεμφϑεῖσα διὰ Ὁσίου ἐπισχύπου Κουρδούβης.
5 »Λικητὴς Κωνσταντῖνος μέγιστος Σεβαστὸς ᾿Αλεξάνδρῳ καὶ ᾿Αρείῳ. 4 1 »Πανϑάνω ἐχεῖϑεν ὑπῆρχϑαι τοῦ παρόντος ζητήμ ματος τὴν κατα- Bohr, ὅτε σὺ αὐτός, ὦ ) πάτερ ᾿Αλέξανδρε, παρὰ τῶν πρεσβυτέρων "ἐζήτεις, τί δή ποτε αὐτῶν ἕχαστος φρονεῖ ὑπέρ τινος τόπου τῶν "ἐν τῷ νόμῳ γεγραμμένων, μᾶλλον δὲ ὑπὲρ ματαίου τινὸς ζητήματος 10 -μέρους πυνϑάνοιτο, σύ τε, ὦ ᾿άρειε, ὅπερ ἢ μήτε τὴν ἀρχὴν ἐνϑυ- ᾿μηϑῆναί σε ἔδει ἢ ἐνϑυμηϑέντα σιωπῇ παραδοῦν αι προσῆχον ἢν, "ἀπρούπτως ἀντέϑηκας. ὅϑεν τῆς ἐν ὑμῖν διχονοίας ἐγερϑείσης 2 »ἢ μὲν σύνοδος 7097971, ὃ δὲ ἁγιώτατος λαὸς εἰς ἀμφοτέρους ᾿σχισϑεὶς ἐκ τῆς τοῦ χοινοῦ σώματος ἁρμονίας ἐχωρίσϑη. οὐχοῦν 15 -ἑχάτερος ὑμῶν ἐξ ἴσου τὴν γνώμη» παρασχών, ὕπερ ἂν ὑμῖν ὃ συν- "ϑεράπων ὑμῶν δικαίως παραινεῖ, δεξάσϑο. τί δὲ τοῦτό ἐστιν; 8 οὔτε ἐρωτᾶν ὑπὲρ τῶν τοιούτων ἐξ ἀρχῆς προσῆκον ἦν οὔτε ἐπε- -οὠτώμενον ἀποχρίνασϑαι. τὰς γὰρ τοιαύτας ζητήσεις πάσας οὐ "νόμου τινὸς ἀνάγκη προστάττει, ἀλλὰ ἀνωφελοῦς ἀργίας ἐρεσχελία 20 "προτίϑησιν" εἰ δὲ χαὶ φυσικῆς τινος γυμνασίας ἕγεχα γίνοιτο, ὅμως ὀφείλομεν εἴσω τῆς διανοίας ἐγκλείειν καὶ μὴ προχείρως εἰς "δημοσίας συνόδους ἐχφέρειν, μηδὲ ταῖς πάντων ἀκοαῖς, “ἀπρονοήτως »πιστεύειν. πόσος γάρ ἐστιν ἕκαστος, ὡς πραγμάτων οὕτω μεγάλων »χαὶ λίαν δυσχερῶν δύναμιν ἢ πρὸς τὸ ἀχριβὲς συνιδεῖν ἢ κατ᾽ ἀξίαν 25 "ἑρμηνεῦσαι; καὶ μετὰ βραχέα" οὐχοῦν φευχτέον ἐν τοῖς τοιούτοις 4 »τὴν πολυλογίαν, ἵνα μήπως, ἡμῶν ἀσϑενείᾳ τῆς φύσεως τὸ προ- »τεϑὲν ἑρμηνεῦσαι μὴ δυνηϑέντων, ἡ τῶν διδασχομένων ἀκροατῶν »βραδυτέρα σύνεσις πρὸς ἀχριβῆ τοῦ ῥηϑέντος χατάληψιν ἐλϑεῖν μὴ
| 3 Das Brieffragment nach Soer. 1,7 (Gelasius kürzt), der vollständige Brief bei Eus. V.C. II c. 64ff
A>H V:!P3 M2P!P2
1 χουδρούβης am Rand von anderer Hand A? Socr, χορδούβης ΜΞ zovodor- βης corr. in χουδρούβης ῬῈ 4 χορδούβης M? κουρδούβα (so!) von späterer Hd. corr. in χουδρούβα Ps 10 τε] δὲ Μ2 | ὕπερ] ὁ ῬΖ 11 08 >M?P!P2 12 προ- ὄπτως PP 18 ἡ μὲν σύνοδος ἠρνήϑη > P3 16 ti] ὅτι M2 90 προστίϑησιν A®H Soer. | δὲ > A2V!P3 98 πιστεύσειν V! ἕχαστον Pi 24 συνειδεῖν M2P! 25f Der Text der Vorlage geändert; ἡ σύνεσις... . χωρήσασα ist nom. absol. 26 μή- πως - ἢ Eus.Socr. 27 ἡ] ἢ Eus. Soer.>P3 28 βραδυτέρᾳ συνέσει Eus. Socr.
10
20
ΓΘ
42 Gelasius
10019008, αὖϑις ἐξ ἑχατέρου τούτων ἢ βλασφημίας ἢ σχίσματος "εἰς ἀνάγχην ὁ ὅῆμος περισταίη. καὶ μεϑ' ἕτερα" τὸ γὰρ διχονοεῖν "οὔτε πρέπον οὔτε ὕλως ϑεμιτὸν εἶναι πιστεύεται.
ἔνα δὲ μικρῷ παραδείγματι τὴ» ὑμετέραν σύνεσιν ὑπομνήσαιμι, εἴστε δήπου καὶ τοὺς φιλοσόφους αὐτούς, ὡς ἐν ἑνὶ μὲν ἅπαντες "δόγματι συντίϑενται, πολλάκις δὲ ἐπειδὰν ἔν τινι τῶν ἀποφάσεων »μέρει διαφωνῶσιν, εἰ καὶ τῇ τῆς ἐπιστήμης ἀρετῇ χωρίζονται, τῇ »μέντοι τοῦ δόγματος ἑνώσει πάλιν εἰς ἀλλήλους ἐμπνέουσιν. εἰ »δὲ τοῦτό ἐστι, πῶς οὐ πολλῷ δικαιότερον ὑμᾶς τοὺς τοῦ μεγά- >200 ϑεοῦ ϑεράποντας καϑεστῶτας, ἐν τοιαύτῃ προαιρέσει ϑρη- »ὐχείας ὁμοφήφους ἀλλήλοις εἶναι; ἐπισχκεφψώμεϑα δὴ λογισμῷ "μείζονι, καὶ πλείονι συνέσει τὸ ῥηϑὲν ἐνθυμηϑῶμεν, εἴπερ ὀρϑῶς ἔχει de ὀλίγας καὶ ματαίων ῥημάτων ἐν ὑμῖν φιλονεικίας ἀδελφοὺς »ἀδελφοῖς ἀντικεῖσθαι καὶ τέχνα πατρᾶσι καὶ τὸ τῆς συνόδου τίμιον "ἀσεβεῖ dıyovoig χωρίξεσϑαι de ὑμῶν. ἀποστῶμεν ἑχόντες τῶν »διαβολικῶν πειρασμῶν. ὁ μέγας ἡμῶν ϑεός, ὁ σωτὴρ πάντων, κοινὸν -ἄπασι τὸ φῶς ἐξέτεινεν. Up οὗ τῇ προνοίᾳ ταύτην ἐμοὶ τῷ ϑερα- »πευτῇ τοῦ χρείττονος τὴν σπουδὴν εἰς τέλος ἐνεγκεῖν συγχωρήσατε, ὅπως ὑμᾶς τοὺς ἐκείνου δήμους ἐμῇ προσφωνγήσει καὶ ὑπηρεσίᾳ καὶ »γνουϑεσίας ἐνστάσει πρὸς τὴν τῆς συνόδου ἁγίαν κοινωνίαν ἐπαγά- -γοιμι.
Καὶ us$ ἕτερα περὶ μὲν τῆς ϑείας προνοίας μία τις ἐν ὑμῖν ἔστω πίστις, μία σύνεσις, μία συνϑήκη τοῦ κρείττονος, ἃ δὲ ὑπὸ τῶν "ἐλαχίστων τούτων ζητήσεων ἐν ἀλλήλοις ἀκχριβολογεῖσϑε, κἂν μὴ "πρὸς μίαν γνώμην συμφέρητε, μένειν εἴσω λογισμοῦ προσήκει τῷ "τῆς διανοίας ἀπορρήτῳ τηρούμενα. τὸ μέντοι τῆς κοινῆς φιλίας "ἐξαίρετον καὶ ἡ τῆς ἀληϑείας πίστις 7) τε περὶ τὸν ϑεὸν καὶ τοῦ
A? ΑἹ (von 2.9 τοὺ an = fol. 377)H V!P3 M2P!P2
1 χωρησάντων Eus. Socr. 2 ἀνάγχην]) die Endung -χην heute nicht mehr zu sehen A? 4 ἡμετέραν M?Pi 5 τοῖς φιλοσόφοις ῬΞ | w>H 6 ἐν] ἂν Ρ8 7 εἰ -᾿ δὲ Ἡ 8 δόγματος] σώματος A2V!P3 Socr. FM | συμπνέουσιν A?H Soer. Eus. 9 ὑμᾶς || τοὺς Seitenwechsel A?,Tgleichzeitig setzt wieder A! ein 10f ἐν τῇ τῆς τοιαύτῃ προαιρέσει Ionozeiag HM?P! ἐν τῇ ταύτης προαιρέσει ϑρη- oxeiag P? 11 ὁμοψήφους) ὁμοψύχους P3 Socr. Eus. | ἀλλήλους Vi 13 ὀλί-
yov P2 | ματαίων > P? | ὑμῖν aus ἡμῖν corr. P2 15 διχονοίᾳ] διανοία At | ἀποστῶμεν + οὖν H 17 ὕφ᾽ ἐφ᾽ A!HP3 (ἐφ᾽ Soer. ὕφ᾽ Eus.) 19 ὑμᾶς] ἡμᾶς ῬΒῈ | 5προσφωνήσει P3 Socr. Eus. προφωνήσει HSS 22 μὲν - οὖν ΑἹ
24 χἂν] χαὶ PP 96 λογισμῶν A! λογισμῶ ῬῸῈ Τῇ τὸν νόμον P?
10
Kirchengeschichte II 4, 4--14 49
»ρόμου ϑρησκεία καὶ τιμὴ μενέτω παρ᾽ ὑμῖν ἀσάλευτος. ἐπανέλ- 9 »ϑετε δὴ πρὸς τὴν ἀλλήλων φιλίαν τε καὶ χάριν, ἀπόδοτε τῷ σύμ- »παντε λαῷ τὰς οἰχείας περιπλοχάς. ὑμεῖς τε αὐτοὶ χαϑάπερ τὰς »ξαυτῶν φυχὰς ἐκκαϑάραντες αὖϑις ἀλλήλους ἐπίγνωτε" ἡδεῖα γὰρ »πολλάκις γίνεται φιλία μετὰ τὴν τῆς ἔχϑρας ἀπόϑεσιν αὖϑις εἰς »χαταλλαγὴν ἐπανελϑοῦσα. ἀπόδοτε οὖν μοι γαληνὰς μὲν ἡμέρας 10 »γύχτας δὲ ἀμερίμνους, ἵνα κἀμοί τις ἡδονὴ καϑαροῦ φωτὸς καὶ βίου "λοιπὸν ἡσύχου εὐφροσύνη σῴςξ ξῆται. εἰ δὲ μή, στένειν ἀνάγκη καὶ 11 »δαχρύοις de ὅλου συνέχεσϑαι καὶ μηδὲ τὸν τοῦ ζῆν αἰῶνα πράως "ὑφίστασϑαι. τῶν rag τοι τοῦ ϑεοῦ λαῶν, τῶν συνϑεραπόντων »λέγω τῶν ἐμῶν, οὕτως ἀδίκῳ καὶ βλαβερᾷ πρὸς ἀλλήλους φιλονεικίᾳ "χεχωρισμένων ἐμὲ πῶς ἐγχωρεῖ τῷ λογισμῷ συνεστάναι λοιπόν; iva 12 »ὁὲ τῆς ἐπὶ τούτῳ λύπης τὴν ὑπερβολὴν αἰσϑήσεσϑε, ἀκούσατε. "πρώην ἐπιστὰς τῇ Δικομηδέων πόλει παραχρῆμα εἰς τὴν ἕξῴαν »ἠπειγόύμην τῇ γνώμῃ. σπεύδοντι δέ μοι πρὸς ὑμᾶς ἤδη καὶ τῷ »πλείονι μέρει σὺν ὑμῖν ὄντι ἡ τοῦδε τοῦ πράγματος ἀγγελία πρὸς »τὸ ἔμπαλιν τὸν λογισμὸν ἀνεχαίτισεν, ἵνα μὴ τοῖς ὀφϑαλ, μοῖς ὁρᾶν »ἀναγκασϑείην, ἃ μηδὲ ταῖς ἀκοαῖς προσέσϑαι δυνατὸν ἡγούμην. ἀνοί- 18 Ἔατε δή μοι λοιπὸν ἐν τῇ za ὑμᾶς ὁμονοίᾳ τῆς ξῴας τὴν ὁδόν, »ἣν ταῖς πρὸς ἀλλήλους φιλονεικίαις ἃ ἀπεχλείσατέ μοι, καὶ συγχωρή- »σατε ϑᾶττον ὑμᾶς τὲ ὁμοῦ καὶ τοὺς ἄλλους ἅπαντας δήμους ἐπιδεῖν ᾿χαίροντα καὶ τὴν ὑπὲρ τῆς κοινῆς ἁπάντων ὁμονοίας τε χαὶ ἐλευ- "ϑερίας ὀφειλομένην χάριν ὑπ᾽ εὐφήμοις λόγων συνϑήμασιν ὁμολογῆ- "σαι τῷ κρείττονις.
Τοιαῦτα μὲν ϑαυμαστὰ χαὶ σοφίας | μεστὰ παρήνει ἡ τοῦ βασιλέως 14
ἐπιστολή. τὸ δὲ καχὸν ἐπιχρατέστερον ἢν καὶ τῆς βασιλέως σπουδῆς
χαὶ τῆς ἀξιοπιστίας τοῦ διακονησαμέγνου τοῖς γράμμασιν.
2527 — Soer. 1.8, 1 p. 35
A:H ViP3 M?P!P?
rar, VIBS 1. ἡμῖν P3 4 εἰσχαϑάραντες A'M>P!P?V!P® | am Rand
ὃ γνώμη AIHP2 ὅ ἀπόϑεσιν M2P!P2V! ὑπόϑεσιν A1P3 Eus. ἀπόϑεσιν H 10 τῶν" τὸν Ῥ2 13 τούτου P2 | αἰσϑήσησϑε H αἴσϑησϑε Socr. 15 ἡμᾶς P3
ἡμῖν P2_ 18 προσέσϑαι Socr. M?P1P? προσεῖσϑαι HV:!P3. Das Wort am Zeilen- anfang zerstört, aber unter der Zeile von spät. Hd. προσεῖσϑαι A! 19 ἡμᾶς HP3
"20 μοι > V! 91 συγχωρήσατέ + μοι H 23f ὁμολογεῖσϑαι Ἡ 25 χαὶ
σοφίας μεστὰ > P?
44 Gelasıius
cr a a r - - που ὃ ϑεοφιλέστατος βασιλεὺς Κωνσταντῖνος σύνοδον ἐπισχόπων ἐπὶ τῆς Νικαέων χελεύει γενέσϑαι.
Ὁρῶν τοίνυν ὁ βασιλεὺς ταραττομένην τὴν ἐχκλησίαν σύνοδον ὃ 1 οἰχουμενικὴν συγκροτεῖ, τοὺς πανταχόϑεν ἐπισχύπους διὰ γραμμάτων 5 εἰς Νίχαιαν τῆς Βιϑυνίας ἀπαντῆσαι παρακαλῶν. ἦν δὲ αὐτῷ ἕξ- καιδέχατον ἔτος καὶ μῆνες ἕξ τῆς βασιλείας, ὅτε ταῦτα αὐτῷ ὑπὲρ τῆς ἐχκλησιαστικῆς εἰρήνης ἐσπούδαστο. παρῆσαν τε Ex πολλῶν 9 ἐπαρχιῶν τε καὶ πόλεων οἱ ἐπίσκοποι, περὶ ὧν ὁ Παμφίλου "Εὐσέβιος ἐν τῷ τρίτῳ βιβλίῳ τῶν εἰς τὸν Κωνσταντίνου βίον τάδε κατὰ 10 λέξειν φησίν" τῶν γοῦν ἐκκλησιῶν ἁπασῶν, αἱ τὴν Εὐρώπην ἅπασαν, Διβύην τε καὶ τὴν ᾿Ασίαν ἐπλήρουν, ὁμοῦ συνῆκτο τῶν τοῦ ϑεοῦ λειτουργῶν τὰ ἀχροϑίνια' εἷς τε οἶκος εὐχτήριος, ὥσπερ ἐκ ϑεοῦ 3 πλατυνόμενος, ἔνδον ἐχώρει κατὰ τὸ αὐτὸ Σύρους τε ἅμα χαὶ Κίλι- χας Φοίνιχάς τε χαὶ ᾿ἄραβας καὶ Παλαιστινοὺς καὶ ἐπὶ τούτοις 15 Αἰγυπτίους Θηβαίους Λίβυας τούς τε ἐκ Μέσης τῶν ποταμῶν ὄρμω- «μένους. ἤδη δὲ καὶ Πέρσης ἐπίσκοπος τῇ συνόδῳ παρῆν, οὐδὲ Σκαύ- Ins ἀπελιμπάνετο τῆς χορείας: Πόντος τε καὶ ᾿Δσία Φρυγία τε καὶ Παμφυλία τοὺς παρ᾽ αὐτοῖς παρεῖχον ἐχχρίτους. ἀλλὰ καὶ Θρᾷκες καὶ Μακεδόνες ᾿Αχαῖοί τε καὶ Ἠπειρῶται οἱ (δ᾽) ἔτι προσωτάτω οἰκοῦν- 20 τὲς ἀπήντων, αὐτός τε Σπάνων ὃ πάνυ βοώμενος Ὅσιος, ἐπέχων καὶ τὸν τόπον τοῦ τῆς μεγίστης Ῥώμης ἐπισχόπου Σιλβέστρου σὺν πρεσβυτέροις Ῥώμης Βίτωνι χαὶ Βιχεντίῳ τοῖς πολλοῖς ἅμα συνε- δρεύων. 3 τῆς de vor βασιλευούσης πόλεος ὁ μὲν προεστὼς Mnroo- 4 φανῆς Tovvoua διὰ γῆρας υστέρει, πρεσβύτεροι δὲ αὐτοῦ παροντες 25 τὴν αὐτοῦ τάξιν ἐτέλουν, ὧν ὁ εἷς ᾿Αλέξανδρος ἦν, ὃ μετ᾽ αὐτὸν ἐπίσκοπος τῆς αὐτῆς γεγονὼς πόλεως. τοιοῦτον μόνος ἐξ αἰῶνος 5
3—S. 45, 18 vgl. Socr. ISp.36ff. Aus ihm schöpft Gelasius, nicht aus dem von ihm zitierten Originalbericht des Euseb V. C. III e. 7. 8 — 5 Die Zeitangabe, die bei Soer. fehlt, unter Rückverweisung wiederholt S. 134, 24, wo als Quelle τὰ παλαιὰ διηγήματα (s.a.S. 33,13) angeführt werden. Etwa der S.5,20 genannte Johannes?
A!H V!p3 M?P!P2
1 Eine von späterer Hd. geschriebene verstümmelte Randlesart scheint die Capitelüberschrift in anderer Form zu enthalten (fol. 37Y) At | ϑεοφιλέστατος >M?>P!P2 | τῆς] τῇ H 4 πανταχόϑεν aus πανταχοῦ co. M2 7 ἐχχλησιαστιχῆς ἱστορίας ΑἹ 10 ἁπασῶν] πασῶν V! ἑχπασῶν Ῥ8 13 τε χαὶ ἅμα «ὦ Μ2 14 ἄρραβας At 14 Αἰγυπτίους ἐπὶ τούτοις o® HM?P!P2 18 ἐχχρίτους Socr. ἐγχρί- τοὺς HSS 19 ἠπειρῶται] οἱ πειρῶται ῬῇῊ 20 ἀπήντων) ἁπάντων H | ondvor] πάντων H | βοώμενος -- ὁ Υ1Ρ8 23 δὲ Socr.] τε HSS 24 ὑστέρει] ἠσϑένει ΑἹ 25 ᾿Αλέξανδρος - ὃ. 45, 1 εἷς am Rand nachgetragen H 26 πόλεως γεγονώς » Ἐ2
10
Kirchengeschichte I 5, 1—6,1 - 45
εἷς βασιλεὺς Κωνσταντῖνος Χριστῷ στέφανον δεσμῷ συνάψας εἰρή- νης, τῷ αὐτοῦ σωτῆρι τῆς κατ᾽ ἐχϑρῶν πολεμίων νίκης ϑεοπρεπὲς ἀνετίϑει χαριστήριον, εἰκόνα χορείας ἀποστολικῆς ταύτην καϑ' ἡμᾶς συστησάμενος. ἐπεὶ καὶ κατ᾽ ἐχείνους συνῆχϑαι λόγος ἀπὸ παντὸς ἐϑνουςτῶν ὑπὸ τὸν οὐρανὸν ἄνδρας εὐλαβεῖς, καϑὸς ἐν ταῖς πράξεσι τῶν ἀποστόλων, ἐν οἷς ἐτύγχανον »Πάρϑοι καὶ Mndoı καὶ Ἐλαμῖταις, πλὴν ὅσον ἐχείνοις μὲν ὑστέρει τὸ μὴ ἐκ ϑεοῦ λει- τουργῶν συνεστάναι τοὺς πάντας, ἐπὶ δὲ τῆς παρούσης χορείας ἐπι- σχόπων μὲν πληϑὺς ἣν τριακοσίων ἀριϑμὸν ὑπερακοντίζουσα, ἕπο- μένων δὲ τούτοις πρεσβυτέρων καὶ διακόνων ἀκολούϑων τε πλείστον ὕσων ἑτέρων οὐδ᾽ ἦν ἀριϑμὸς εἰς κατάληψιν. τῶν δὲ τοῦ ϑεοῦ λεεσουργῶ». οἱ μὲν διέπρεπον σοφίας λόγῳ, οἱ δὲ βίου στερρότητι χαὶ καρτερίας ὑπομονῇ, οἱ δὲ τῷ μέσῳ τρόπῳ κατεκοσμοῦντο. ἤσαν de τούτων οἱ μὲν χρόνων μήκει τετιμημένοι, οἱ δὲ νεότητι καὶ φυχῆς ἀχμῇ διαλάμποντες, οἱ δὲ ἄρτι παρελϑόντες ἐπὶ τὸν τῆς λειτουργίας δρόμον. οἷς δὴ πᾶσιν ὁ βασιλεὺς ἐφ᾽ ἑκάστης ἡμέρας τὰ σιτηρέσια δαψιλῶς χορηγεῖσϑαι προσέταττε. τοιαῦτα μὲν περὶ τῶν ἐκεῖ συνελ- ϑόντων ὁ Παμφίλου διεξῆλϑεν Εὐσέβιος.
a Fr x r = r Ὅπου ὁ βασιλεὺς συνεδρεύει τοῖς ἐπισχύποις.
᾿βπιτελέσας δὲ ὁ βασιλεὺς ἐπινίκιον χατὰ Δικιννίου ἑορτήν, ἀπήντα καὶ αὐτὸς εἰς τὴν Νίχαιαν. τῇ δὲ ἑξῆς πάντες ἅμα οἱ ἐπί- ὄχοποι εἰς ἕνα τόπον συνήρχοντο, Tage δὲ καὶ 6 βασιλεὺς μετ᾽ αὐτούς, χαὶ ἐπεὶ zone, εἰς μέσον ἔστη καὶ οὐ πρότερον χαϑίζειν ἡρεῖτο, πρὶν ἂν οἱ ἐπίσκοποι ἐπινεύσειαν᾽ τοσαύτη τις εὐλάβεια καὶ
4 Act. 2, — ὁ Act.2,9 — 19—S. 46,1 vgl. Socr. 18,12 p.39 u. 18,17 p.40
A'!H V!Pp3 M2?P!P?
4 Die Zeilenanfänge in A! oft nicht mehr zu lesen. Das Unleserliche wird im Folgenden durch [ ] markiert | [λόγος] A! ὅ τὸν] τῶν V!P3 | [ἐν ταῖς] A! 6 πράξεσι + δηλοῦται ΗἩΜΞΡΊΡΣ | ἐν οἷς > Μ5, aber am Rand von 2. Hd. ein- gefügt 7 ὑστέρει τὸ] M2P!P? doregeito HV!P3 voregeita At 8 ἰσυν)εστάναι A! 81 ἐπι[σχόϊπων At 9. ὑπεραχοντίζον ὑπομένων P3 ἱξπομένων ΑἹ 10 πλεί- ἱστων) At 11 [9eJoo Αἱ 12 [χαὶ] A! 18. [ἤ]σὰν At | δὲ Αἴ ze HM?P1P2V! τε corr. aus δὲ P3 14 νεότητος HM’P!P?2 | [ψυ]χῆς Al 15 [λειτ]ουργίας A! 16 [τὰ] A! 17 [μ]ὲν At > M?P!P2 | ἐχεῖσε HM>P!P2 17f συνελϑόντων.
συναχϑέντων V! 18 διεξῆλθεν!) φησὶ H 19. [ὅπου Ai 950 [ἐπιτ]ελέσας At |
᾿ἐπινίκια H 91 ἅμα πάντες oo ΜΞΡΙΡΣ | ot At (Socr.) > in den übr. HSS
94 πρὶν] πλὴν At | ἐπινεύσειεν P3
.
10
20
40 Gelasius
x - 2 - \ ’ = x a Ὁ c αἰδὼς τῶν ἀνδρῶν τὸν βασιλέα κατεῖχε. πρὸς οὖς ὁ βασιλεὺς ὁ 3
΄ \ τ \ ‚ ΄ πανεύφημος παραινετιχὸν καὶ διδασχαλικὸν προσενήγνοχε Aoyov εἰς a x ‚ x > - - ’ - - υμνησιν καὶ δοξολογίαν καὶ εὐχαριστίαν τοῦ τῶν παντοῶν ϑεοῦ τοῦ - 3; Ἔν , - τοσαῦτα αὐτῷ χαρισαμένου, DIE πῶς λέγων"
Aöyos Κωνσταντίνου Σεβαστοῦ προσφωνητιχὸς πρὸς τὴν ἁγίαν σύνοδον.
» Πολλὰς μὲν πρὸς εὐποιίαν τῷ τῶν ἀνϑρώπων γένει ἐπιφανε- "στάτας ὁδοὺς ἡ τοῦ παντοδυνάμου ϑεοῦ τρόφιμος δικαιοσύνη ὑπέ- »στρώσεν, οὐχ ἥκιστα δὲ ἐκείνην τὴν ἐπισημοτέραν καὶ μάλιστα "ἀστράπτουσαν, ἣν ἐν τῷ κεφαλαίφ τοῦ ἁγιωτάτου νόμου τῆς καϑο- »λιχῆς ἐκκλησίας πᾶσιν ἡμῖν παντὸς ϑαύματος μεῖζον 7990108, τῆς -πίστεως τὸ κυριακὸν οἰκητήριον. τούτου δὲ τὴν μὲν κορυφὴν -μέχρι τοῦ φέγγους τῶν ἄστρων ἐληλυϑέναι ὁρῶμεν, τοὺς δὲ ϑεμε- »"λίους ἔτι ἀρχομένου τοῦ ἔργου οὕτως βαϑέως καὶ πιστῶς ἐρριζῶ- εσϑαι Heim νεύματι γινώσκομεν, ὡς πᾶσαν τὴν οἰχουμένην αἴσϑησιν "τούτου λαβεῖν. ἀπὸ τῆς κορυφῆς τοίνυν τῆς προειρημένης ἀπα- -σῶν τῶν λοιπῶν ὅλων ὑπερχειμένης ἄχρι τοῦ τέλους τῆς ἐξόδου φαίνεται ὁμαλὴ καὶ ἰσόπεδος πορεία τῇ λαμπρότητι τοῦ φωτὸς χροω- "μένη, ἧς καὶ τὸ μέτωπον ἀστροειδεῖ σφραγῖδι κεκοσμημένον δυοκαί- »dexa τὸν ἀριϑμὸν χίονες χιόνος λαμπρότεροι, ἀκίνητοι τῇ ϑέσει τῆς "πίστεως ἀϊδίως τῇ τῆς ϑεότητος τοῦ ἡμετέρου σωτῆρος δυνάμει -βαστάζουσι. τούτου τοίνυν τοῦ τηλιχούτου ἔργου ὁ τεχνίτης -προσλαμβάνουσιν ἡμῖν καὶ τὴν ἀπὸ φυχῆς δικαίαν πίστιν τοῦ ἀϑανάτου "αὐτοῦ νόμου εἰς νοῦν ἔδωχεν ἡμῖν τὴν σεμνότητα" οὗπερ πρὸς τοὺς "πυλῶνας οὐδὲν ἕτερον εἰ μὴ ἁγνῆς καὶ εὐσεβοῦς ἐπιϑυμίας ἐπειγού- της, μόνῃ χαϑαρᾶς διανοίας πεποιϑήσει πρόσεισιν ὁ βουλόμε- "νος. τούτῳ δὲ αὐτῷ ϑαυμαστήν τινα χόσμου λαμπρότητα σωτή- τρίος προσήγαγε λογισμός: λέγω δέ, ἔνδοϑεν πίστις ἀνϑρώπων διὰ -παντὸς τοῦ περιβόλου τοῦ κυριαχοῦ ἀνϑοῦσι στεφάνοις τετιμημένη
6ff aus dem Buch des Dalmatios; vgl. oben S. 2,11 — 11ff vgl. die Schilderung der Grabeskirche Eus. V. €. II e. 34ff — 27 vgl. Constantins Rede a. d. heil. Versammlung (= Or) p. 187, 19 (Heikel)
Αἴ A? (von 2.5 λόγος 8} H V!P3 M?P!P2
1f ὁ πανεύφημος βασιλεύς A! 4 ὧδέ--- 8. 54, 94 > ΑἹ ist aber von A? nach Schluß von Buch III nachgetragen (vgl. für die näheren Angaben die Be- schreibung der HS) 5 ἁγίαν >H 6 ἀποιΐαν P3 | εὐποιίαν τῶν ἀνϑρώπων τῷ γένει P?2 11 τὸ > V!P3 | rovrov] τοῦτο P? 13 ἀρχομένους M2P!P2 17 πορείας ΜΖ 151 dio καὶ δέχατον Pt δίο καὶ δέχα τὸν ΜΞ2 21 ὁ τεχνίτης A? οὐ τέχνη τις ἃ. übr. HSS 99. πίστιν] κρίσιν ΜΣΡΊΙΡΣ 94 ἁγνοῦς Ἡ 26 τούτῳ V! τοῦτο ἃ. übr. HSS | αὐτὸ HM?P!P? 261 oworneiov H 27 λέγω Balf.] λόγω HSS 28 χυριαχοῦ + oixov A? | τετιμημένη] πεποικιλμένη H
19
10
20
25
Kirchengeschichte I 6, 1— 7,10 47
-ἀϑανασίας καρπὸν ἀϑροίζουσα ἁγνοὺς τόνους τῆς ζωῆς τῆς -ἀνϑρωπείας εἰς φανερὸν ἀγουσα ἐπιφανεῖς καϑίστησιν. αὖϑις »ἐντεῦϑεν ἡ ἔξωϑεν οὐράνιος δόξα ἐστεμμένη τοῦ αἰῶνος ἀεὶ τικτο- »μένου μᾶλλον δὲ φυομένου (βραβεῖα ὑπογράφει, καὶ τραφέντα μετὰ »τοῦ προσήκοντος ἐπαίνου ἅπασαν τοῦ αὐτοῦ ἔργου τὴν τελεσιουρ- »γίαν χοσμεῖ. 0 δὲ αὐτὸς οὗτος ὃ κυριακὸς οἶχος ὑπὸ δύο μόνων -φυλάχοων φρουρεῖται: καὶ φόβος μὲν ϑεῖος πρόσεισι τῇ ἐνίων ἐννοίᾳ ᾿σωφρονιστήριον, πάρεστι δὲ ἀεὶ καὶ τοῖς εὐ φρονοῦσιν ὃ πρὸς τὸ »ϑεῖον ἔπαινος τῆς συνέσεως βραβεῖον τούτων γὰρ ἑχατέρων ENIXEl- »μένων τοῖς προϑύροις τοῦ ἁγιωτάτου τόπου δικαιοσύνην μὲν αἱ ϑύραι "»ἀναπεπταμέναι δέχονται, αὕτη τε εἴσω οἰχισϑεῖσα μένει ἀκήρατος, τῇ »ὁὲ ἀδικίᾳ οὐδὲ ϑέμις ταῖς ϑύραις προσελϑεῖν, ἀλλὰ ἐξόριστος τούτου -τοῦ τόπου ἐχχλείεται. ταῦτά με, ὦ τιμιώτατοι καὶ παντὸς ἐπαίνου »agıoı ἀδελφοί, τὰ πράγματα οὕτω σαφῆ εἰς τὴν τοῦ ἀϊδίου καὶ ἀϑα- -νάτου φωτὸς λαμπρότητα ἤγαγεν, ἵνα μὴ πόρρω με ἑστῶτα ἀμφίβολός »tıc ἴσως τῆς ψυχῆς πίστις ἀπεργάσηται τῆς ἀληϑείας ἀνάρμοστον.
AIG τί πρῶτον διαβεβαιώσομαι; πότερον τῆς εὐδαιμονίας τὸν τύπον, ἥτις εἴσω τοῦ στήϑους τοῦ ἐμοῦ συνειλημμένη λανϑάνει, ἢ τὰς ϑείας εὐεργεσίας τὰς περὶ ἐμὲ ὑπὸ τοῦ παντοδυνάμου ϑεοῦ, ἐξ ὧν τὸν ἀριϑμὸν πολλῶν ἔργων ἱκανὸν γοῦν λέγειν T φανείη ἤδη, "ὃς τὴν ἐμὴν μετριότητα ὁ αὐτὸς ἡμέτερος ϑεὸς καὶ πάντων πραγ- »-μάτων πατὴρ εἰκότως ἑαυτῷ κατεδουλώσατο. πιστεύετε, ὦ τι- "μιώτατοι ἀδελφοί, 2008 αμβάνοντες ἀκέραιον πίστιν τοῖς λεγομένοις, »εἰ χαὶ τὰ μάλιστα ἡ ἐμὴ διάνοια τῶν ϑείων 8 εὐεργετημάτων χορε- -σϑεῖσα εὐδαιμονεῖν δοχεῖ καὶ ἀπὸ τι (οιγούτου πράγματος ἐξόχους ἐπαί- »γοῦς πληρῶσαι δύνασϑαι φαίνεται, ὅμως, ὕπερ τῆς ἀληϑείας ἡ πίστις -ἐναργῶς δείχνυσιν, οὔτε φωνὴ οὔτε “γλῶττα τῷ προστάγμ ατι τῆς »διανοίας ὑπουργῆσαι ἀρχοῦσι καὶ μάλα εἰχότως. ἀμέτρου γὰρ
17 vgl. Or p. 187, 28. 192, 7 — 28 vgl. Or p. 169, 10 ΑΞ V!P3 M?P!P2
2 φανερὸν] φῶς ΜΞΡΊΡΣ | ἄγουσαν M? 4 τραφέντα Subjekt von χοσμεῖ
ῷ χαὶ-- 1 9 ἔπαινος aus ἔπαινον corr. AM? συγέσιος V!P® 12 τοὐτου] τούτοις P3 13 ἐγχλείεται H | με] μὲν H 16 ἰσωςΞ ΡΖ | αἀπεργάσητε PP 1Ὁ διαβεβαιώσο- μὲν P2 18 ἥτις] εἴτις A? | συνειλημένου A? (wo aber corr. in συνηλημ μένη). ΜΡ: 19 ὑπὸ --Υἱ 90 πολλῶν + ὄντων M2P!P2 | ἱχανὸν γοῦν A? ἱκανὸν οὖν HV!P3 εἰ κὰν ἕν ὧν M2 εἰ χἂν ὃ ὧν P2 εἰ χἂν, ἕν ὧν Pt | λέγομεν HSS. Die Stelle scheint schwer verdorben. Viell. ἱκανὸν γοῦν λέγομεν (Ev, ἵνα ἡ εὔσπλαγχνος δύναμις αὐτοῦ» φανείη ἤδη καὶ... καταδουλώσαιτο G. L. ϑεοῦ ἐξ(ζενεχϑείσας", ὧν τὸν ἀριϑμὸν πολ- λῶν (οὐσῶν) ἔργον ἱχανὸν γοῦν λέγζειν) φανείη ἤδη, « δι’ ὧν) χτέ. Holl λέγειν (Ev ἂν) φανείη ἤδη, ὡς τὴν Pasquali 21 ὡς Pasq.] χαὶ BHSS 94 eilnP? | εἰ-" γὰρ ἩΜΞΡΊΡΣ | τὰ - ΜΡ: γ1Ρ0Ρ8Ὸ 20 ὅμως > ῬΣ ὃ μὲν P> 28 ἀρχοῦσαι P3
6
1
10
10
το
48 Gelasius
” - D - 2 - c \ 12 c ’ 3 >OVTOS τοῦ μεγέϑους τῶν εὐεργεσιῶν ἡ μὲν διανοια VWMAN τις οὐσα x 2 - ’ ’ c - Στοὺς ἀνωτέρω τοῦ σώματος τόπους καταλαμβάνει, ἡ δὲ τῆς γλώττης "πορεία εἰς στενὸν κομιδῇ τόπον VORBEI LU ἀδόκιμος σχεδὸν (τοῦ) λέ- Ἂς (EV) οὐσα, παντάπασι σιωπᾷ. τίς γὰρ ἡμῶν οὕτω προπετὴς λογισμῷ, "ἵγα τοιαύτης πεποιϑήσεως ἀπορρίψῃ λόγον, di οὗ φάναι ἂν τολμή- >GELE πάνυ εὐχόύλως τῷ τὰ πόώντα δυναμένῳ ϑεῷ ἢ καὶ πάντων τῶν 2 = > ’ 3 ’ \ > D 2 - > »χαλλίστων ὁημιουργῷ Evdogovs ἐπαίνους χαὶ Enuglovg ἐντελῶς εἰ-
ἊΣ c ’ » - DIN ’ »πεῖν; ὁπότε εἴ τις μόνην τὴν μεγαλοπρέπειαν τοῦ αὕτον τετέχϑαι "νομοϑετήσαντος λογίσαιτο, εἰδὼς ἂν σκοπήσειε μηδὲν δύνασϑαι EÜQE- Ina, ὅπερ ἄξιον ϑεοῦ λεχϑῆναι δυνήσεται. Ti τοίνυν τῆς ἐμῆς
"μετριότητος τὴν χκαϑοσίωσιν λέγειν ἐχρῆν, εἰ μὴ τοῦτο, ὅπερ ὁ ϑεῖος "λόγος τῆς ἀληϑείας δείκνυσιν; οὗ τὸ μέγεϑος ἥτις μεγίστη προῦσ- »κύνησις σχοπησάτω σαφῶς, εἰ καταντῆσαι δυνήσεται ἐν αὐτοῖς τοῖς "περὶ αὐτοῦ λεγομένοις καὶ οὐδεμία πλάνη αὐτὸν ὀλισϑήσει.
Καὶ εἴϑε μοι τῷ ὑμετέρῳ συνδιακόνῳ δαψιλὴς εὐπορία τοῦ λέγειν »ἀρκέσειεν, ἵνα ἐχεῖνα ἄξια ὄντα τοῦ κηρύττεσϑαι ἐγκωμιάσω, ἅπερ ὃ »ϑεῖος σωτὴρ ὁ ἡμέτερος πάντων τε πραγμάτων φύλαξ τοῖς προοι- "μίοις τῆς αὐτοῦ παρουσίας, ὁπότε τῆς ἡμετέρας λυσιτελείας ἕνεκα "ἀγνοῦ σώματος οἰκητήριον χατηξίωσεν 2x παρϑένου λαβεῖν, πᾶσιν »ἀνϑρώποις δίδαγμα τοῦ παρ᾽ αὐτοῦ οἴκτου δηλῶν, γαληνῷ νεύματι »τῆς αὐτοῦ Heornrog ἔδειξε. τίνος ἄρξομαι ἄρα; ἀπὸ τῆς αὐτοῦ διδαχῆς καὶ σεμνότητος; ἀλλὰ ἀπὸ ϑείων διδασχαλιῶν, ὧν αὐτὸς di’ -&avrod μηδενὸς διδάσκοντος μόνος διδάσκαλος πέφηνεν; ἀλλ᾽ ὕπως »ἀνέπνευσαν διὰ τῆς αὐτοῦ προνοίας τοσοῦτοι δῆμοι, ὅσους οὐδὲ »ἀριϑμῷ περιλαβεῖν οἷόν τε, μικρῷ τινε τροφῇ καὶ ἐλαχίστοις σιτίοις »χαὶ μόνοις δύο ἰχϑύσι τῇ τούτου ϑείᾳ προνοίᾳ, χαὶ “Παζόρου μετὰ "τὴν τελευτὴν βραχείᾳ τινὶ ῥάβδῳ ἀνάστασιν πεποίηκε καὶ εἰς τὴν "τοῦ φωτὸς λαμπρότητα αὖϑις ἀνήγαγε; πῶς δ᾽ ἂν εἴποιμι τὴν "ἀγνὴν αὐτοῦ ϑεότητα, δι᾿ ἧς γυναῖχά τινα ἀπορρητοτέρως (νοσοῦσαν) -ϑεασάμενος καὶ τῆς ἑαυτοῦ ὁμιλίας μόνης te ὑγιᾶ τε αὖϑις -χαὶ παντὸς νοσήματος ἐλευϑέραν ἔδειξε; τίς δ᾽ ἂν zer ἀξίαν εἴποι
21 vgl. Luk. 2, 47. Or ἃ. ἃ. Ο. — 23 vgl. Joh. 6, 9 — 26 vgl. Joh. 11,45 — 28 vgl. Mark. 5, 25 A>H- ViPs ΜΡῚΡ2
3 ἀδόκιμος mit M2P!P2 δόκιμος d.übr. HSS 8 λέγουσι H λέγουσα ἃ. ἅδε. HSS corr.Holl 4 σιωπᾶν A? 8 uovm >P?2 9 νομοϑετῆσαι HM:P!P? | under) μὴ δὲ Μ5 μὴ V! 10 ὅπερ] ἅςπερ A? | δυνήσηται 13 ebenso A? 14 αὐτὸν (sc. τὸν προσχυνοῦντα) dem Sinne nach statt αὐτὴν (sc. τὴν προσκύνησιν) 15 ἡμετέρω A?M>P2V!P3 19 πᾶσι Außew ® H 22 ἀλλὰ +xaiH 26 τῇ τοῦ ϑείου προ- voi« H 27 ῥάβδῳ] δήσει HM2P!P2 29 cor. Hol 30 re>M? 31 χαὶ :- 5
13
14
17
10
20
Kirchengeschichte II 7, 9---28 49
>avtod τὸ ἀϑάνατον ἔργον, δι οὗ τις συνεχεῖ καὶ μαχρᾷ νόσου τηκε- »δόνι ἀναλωϑεὶς καὶ τῶν μελῶν αὐτοῦ χυϑέντων καὶ διασπασϑέντων ὅλων κείμενος ἄφνω Helm ἰάματι ῥωσϑεὶς αὐτὸ τὸ σκιμπόδιον, ἐφ᾽ »ᾧ ἔχειτο, τοῖς ὥμοις ἐπέϑηκχε καὶ εὐχαριστίας ἐπαίνους διαχέων διά »τε τῆς πατρίδος καὶ τῆς ἐνορίας διέδραμεν; ἀλλὰ τὸ ϑεῖον αὐτοῦ »χαὶ σταϑηρὸν βάδισμα, ὡς ἐπιβαίνων τὴν ἀγρίαν ϑάλατταν κατα- >rarnoas ἐπέζευσε χαὶ τοῖς ϑείοις ἴχνεσι τῆς βαϑυτάτης ϑαλάττης "τὴν ὑγρότητα ἔπηξε καὶ διὰ μέσου πελάγους οὐδενὶ μέτρῳ βαϑύτητος ᾿περιοριζομένου ὥσπερ διὰ γῆς τὴν πορείαν ἐποιήσατο; ἀλλὰ τὴν »ἠπίαν αὐτοῦ ἀνεξικακίαν, δι ἧς νικητὴς ὧν ἐν πᾶσι τῶν ἀνοήτων τόήμων τὴν αὐϑάδειαν ἐδάμασε καὶ δαμασϑεῖσαν πόρρω ἀπ᾿ αὐτῶν »"διαχωρίζων τὴν ἀγριότητα τῷ νόμῳ ὑπέταξεν; ἀλλ᾽ ἐχεῖνα τὰ »ὑπέρλαμπρα καὶ μέγιστα τῆς αὐτοῦ ϑεότητος, οἷς ζῶμεν, οἷς εὐδο- χοῦμεν οἵτινες τῆς μελλούσης εὐδαιμονίας τὴν ἐλπίδα οὐ μόνον »προσδοκῶμεν ἀλλ᾽ ὥσπερ τινὶ τρύπῳ ἤδη κατέχομεν; τί πλέον "τολμῶ λέγειν. καὶ μετ᾽ αὐτῆς τῆς μικρᾶς τοῦ λόγου παρασκευῆς, εἰ -μὴ μόνον τοῦτο, ὅπερ τῆς ἐμῆς καϑωσιωμένης ψυχῆς συνεῖναι χρή, "τὴν καϑαρότητα, ὁποῖος τοίνυν ἐστὶν ὁ παντοδύναμος ϑεός, ὁ τὸν -οὐραγὸν οἰκῶν, καὶ περὶ πᾶν τὸ ἀνϑρώπινον γένος, μάλιστα δὲ καὶ "ἐξαιρέτως περὶ τὴν καλλίστην καὶ παντὸς ἐπαίνου μείζονα δικαιοσύ- »γην, ὁπότε καὶ τοῦ ἰδίου ϑείου πνεύματος τὸ ἁγιώτατον κατ᾽ ἀξίαν "σῶμα ἐνοικεῖν TE αὐτῷ καὶ οὕτω σωτηριῶδες τοῖς ἀνϑροωπίνοις -σώμασιν εἶναι κατηξίωσεν.
» Ἐπειδὴ οὖν περὶ τῆς οὕτω ἁγιωτάτης zei σωτηρίου τῆς πάντα "δυναμένης ϑεοῦ τάξεως ἄμετρος τῶν ἐχϑρῶν μανία ὥσπερ ἀχλύϊ »τινὶ συγκεχυμένη ἐπολεϑρίου ᾿σχαιότητος ἑρμηνείαν ποιεῖσϑαι 00% "ἀμφιβάλλει, διὰ βραχέων, εἰς ὅσον ἡ πίστις καὶ ἡ καϑοσίωσις τῆς "ψυχῆς τῆς ἐμῆς τοῦ λέγειν εὐπορίαν δαψιλεύεται, διηγήσασϑαι πει- »ράσομαι. καὶ γὰρ αἱ τούτων τῶν ἐϑνῶν χκαχόνοιαι τοιοῦτον γένος "εἰσάγουσιν ἀναισχυντίας, ὥστε ἀσεβεῖ στόματι μὴ φοβηϑῆναι εἰπεῖν -τὸν ϑεὸν τὸν πάντα δυνάμενον πάντα τὰ τῷ ϑείῳ νόμῳ δηλούμενα
1 vgl. Joh. 5, 58 — 5 vgl. Joh. 6, 168. Or p. 175, 9
A®H V!P3 M2P!P2
1 μικρᾷ P?_| νόσου corr. aus νόσω H 4 ἐπαίνου A? | diazeor] διὰ βοαχέων H 6f χαταποντήσας V! 7 ἐπέζευξε coni. Heikel Krit. Beitr. S. 22 10 ἠπίαν] ὁποίαν M?P!P? 11 πόρρω αὐτῶν, aber am Rand ἀπ᾽ αὐτῶν H 13 οἷς) ὡς H 17 χαϑοσιωμένης ΗΡΣ 19 neei>P3 22 Evoxoüv τε αὐτῷ HSS, corr. Friedl. 29 αἱ corr. inh A? ἐϑνῶν A?V!P3 ἐχϑρῶν ἩΜΞΡΊΡΣ
30 εἰσάγει A2V!P3 81 παντοδυνάμενον HV! | πάντα" > M’P!P2 Gelasius. 4
18
19
τῷ [80]
δι
10
20
80
50 Gelasius
»μήτε πεποιηκέναι μήτε ποιῆσαι ϑεβουλῆσϑαι. ὦ τῆς τοιαύτης ἀσε- "βοῦς φωνῆς τῆς κατ᾽ ἀξίαν ἀπασαν ὑπερβολὴν τιμωρίας καϑ' ἑαυτῆς -ἀπαιτούσης ὄντως ἐμμανῶς χαὶ τολμηρῶς τῆς ϑείας ταύτης εὺ- >£0) γεσίας τὴν δόξαν τὴν μηδενὶ τῶν ἀνϑρώπων περιληφϑῆναι δυνα- »μένην ἀφανῆ καταστῆσαι ἐπιϑυμεῖ. τί γὰρ μᾶλλον ἢ ἀἁγνότης ἄξιον »τοῦ ϑεοῦ; ἥτις ἐκ τῆς ἁγιωτάτης ὁμιλίας μετὰ τῆς πηγῆς τῆς "δικαιοσύνης προελήλυϑε καὶ διὰ πάσης τῆς περιόδου τῆς οἰκουμένης -ἐπλήμμυρε καὶ τὰς δυνάμεις τῶν ἁγιωτάτων ἀρετῶν τοῖς ἀνϑρώ- ποις ἐπέδειξεν, ἄσπερ ἑαυτοῖς πρῶτον ἐχϑρὰς νομίσαντες (ἔπαϑον Ta) »τῶν ᾿Ασσυρίων" οἷς προηγουμένου τοῦ φαύλου παραδείγματος καὶ τὰ »λοιπὰ ἔϑνη “συνϑέσϑαι αὐτοῖς ἀνεπείσϑη. ἐν οἷς, ὥσπερ ἡμεῖς εἰδίᾳ ϑεωρίᾳ δοκιμάζομεν, τὸν τοῦ σωτῆρος ἡμῶν ϑεοῦ ϑεῖον ὁρῶ- σμὲν συνεργεῖν οἶχτον, ὁπότε χαὶ καϑ' ἡμέραν καὶ χατὰ χρόνους -πολλοὺς ἐξ αὐτῶν πυρώδους μανίας οἴστρίῳ ἐλαυνομένους) ὁ αὐτὸς »εἰς τὴν τοῦ σωτηριώδους ἰάματος ἀνεξικακίαν ἐχέλευσεν ἀνή- >XELD. χαὶ οὐδὲ οὕτως τοῖς λοιποῖς τῆς τοιαύτης εὐεργεσίας TO »μέγεϑος δύναται πρὸς χάριν ἐλϑεῖν (dia) τὴν παρὰ ἀνϑρώπων "ἄγνοιαν τὴν ϑείαν δυναστείαν δύνασϑαι πάντα λόγον ὑψῶσαι καὶ εἰς εὔψος ἀρϑέντα βεβαιώσασϑαι (καὶ) αὐϑις καϑελεῖν καὶ διαλῦσαι. ἀλλὰ »μᾶλλον τοῖς ἀνϑρωπίνοις πράγμασιν ἐναντίως ἂν ἀπέβη, εἰ (μὴ) ὁ ϑεὸς ὁ τὰ πάντα δυνύόμενος σιωπηρῷ τῆς αὐτοῦ ϑεότητος νεύματι πάντα »πράττειν προέϑετο. μᾶλλον γὰρ ἂν ἡ τῶν ἀνϑρώπων μανία ἐγένετο -συχνή, καὶ ἡ ἀνϑρωπεία (αὐϑδεια) οὐκ ἔχουσα πέρας πάσας ἂν τὰς -φυχὰς ἐπόρϑησεν. οὐδὲ ἂν τὰ ἄλλα πλεῖστα ὄντα, ἅπερ ἐν τῇ τοῦ κόσμου »ἀναστροφῇ τὴν ἰδίαν λειτουργεῖ τάξιν, ἀναφανῆναι δεδύνηται" ἀλλ᾽ >OUOD πάντα μετὰ τῆς ἀγνοίας τοῦ ϑείου ταχέως ἂν ἀπωλώλει, τοῦ -δὲ φϑόνου χαὶ τῆς βασκανίας τὸ ἄδικον οὐχ ὡς ἐν ὀλίγοις μεμενή- »χκει, ἀλλ᾽ οὐδεὶς ἂν ηὐρέϑη ταύτης τῆς βασκανίας ἀλλότριος, τῶν ϑρη- »σχειῶν τὰ γένη παντοίων εἰς τοσοῦτον μεγάλως τε καὶ πλατέως εἰς »τὰς ψυχὰς τῶν ἀνϑρώπων διαχυϑέντων, ὡς ἀξίως τῇ τούτων αἰσχρό-
A®H ViP3 M?P!P2
1 τῆς >A?2 3 ἐπαιτούσης ῬΒ ] ὄντως] ὀντως V! οὕτως ῬῸὰ 4 δόξαν τὴν >P?2 ὅ ἢ] ἦν ΜΣῺ 7 πᾶσαν P3 9 ὑπέδειξεν HM?V!P2 | ἐχϑρὰς πρῶτον «ο ΑΞ | πρό- teoovH | πάϑει HSS 10 αἀσυρίων H 14 οἰστρουμένης HSS (viell. οἰστρουμένου A? zu der Änderung vgl. Eus. V.C. p.134,7) 15 ars&izaxiaP3 17 {διὰ G.L. 18 δύνα- σϑαι von ἄγνοιαν abhängig? Oder Lücke hinter ἄγνοιαν Ὁ 19 (zei) G.L. 20 (u) Ltz. 21 σιωπηρφ] vielleicht σωτηρίῳ Ltz. 22 ἡ >P3 | ἐγίνετο HP? 23 (αὐϑά- dee) G.L. 25 δύναται A? 26 μετὰ] μεστὰ Υ!' μὲν ΡΒ | τῆς Ξ-- Η | ἀπωλώλει A? ἀπολώλει d.übr.HSS 27 τὸ -- 28 βασχανιας > aber am Rand nachgetragen A? | ὄντως ἐν A?HMZP!P2 οὕτως ἐν V!P3 οὐχ ὡς ἐν corr. Friedl. 29 παντοίων H > d. übr. HSS 30 zu διαχυϑέντων vgl. das zu 24, 29 Angemerkte
«4.2
Kirchengeschichte II 7, 23—33 51
τήτε TO φῶς ταύτης τῆς ἡμετέρας λαμπρότητος ἐπισχιασϑῆναι »αὐτοῖς ἀεί T αὐτῆς αὐτοὺς στερίσκεσϑαι. οὐδεὶς οὖν λόγος δυνή- τσεται τῶν εἰρημένον τὴν ἐμὴν πίστιν ἀπὸ τῆς ἐμῆς ἐξέλκειν ψυχῆς. "ἕπεται γὰρ αὐτῇ μηδενὸς φαύλου ἐμποδὼν ὄντος δύναμις τελεία, ὁ 5 -ζῶν τῆς ἀληϑείας λόγος, εἷς πάντα δυνάμενος, φύλαξ πάντων πραγ- -μάτων, τῆς ἡμετέρας σωτηρίας κηδεμών. οὗτος οὖν δοκεῖ τινί »τρόπῳ τοῦ ἁγιωτάτου αὐτοῦ λόγου δαψιλεύεσθϑαι τὴν ὁμιλίαν x τοῦ »ἐλευϑεροῦντος διαφυλάττειν καὶ τοῦ φωτὸς τὴν λαμπρότητα ἡμῖν »παθρέχειν. ἰ 10 >Tivos τοίνυν ἕνεχα χαὶ νῦν πάντων τῶν ἐϑνῶν οἱ δῆμοι τὸ »οὐράνιον μὴ καϑορῶντες φῶς χαὶ τοῦ ἐνδοξοτάτου ὁσίου ὑπερφρο- »νοῦντες, τὸ γήϊνον ἐπιζητοῦσιν οὐδεμίαν ἔχον ὑπόστασιν ἀληϑείας »οὐδὲ φαιδρότητα ἁγνῆς λαμπρότητος οὐδὲ δυναστείαν τῆς οὐρανίου "ϑεότητος: ὦ ἀναξίου δράματος" ἔτε καὶ νῦν μηδὲν ἐλλείποντες 15 -τῆς ἀσεβείας μηδὲ πρὸς τὸ δέον ἀφορῶντες, ὑπὸ τῆς ἀϑλίας πλάνης -καταπίπτοντες οὐχ ὁρῶσι καὶ τοῖς ῥυπαροῖς τούτοις ἔργοις τοῖς »τοῦ χόσμου τὴν λαμπρότητα οὐ παύονται Μιαίνοντες, δηλαδὴ ξύλον »χαὶ λίϑον καὶ χαλκὸν καὶ ἄργυρον καὶ χρυσὸν χαὶ ταύτας τὰς γηΐνας >(vVAac) εἰς τὸ προσκυνεῖν καϑιδρύντες καὶ ἀπὸ τούτων ἐλπίδα τῆς 20 -ζωῆς ἐπαγγελλόμενοι, ναοὺς αὐτοῖς μετὰ ἐπισήμου κόσμου οἰχοδο- "μοῦντες χαὶ ἀπὸ τούτου οὕτως αὔξοντες αὐτῶν τῆς προσχυνήσεως »τὰς προσϑήκας, ἐπειδήπερ τὸ μέγεϑος τῶν οἰκοδομημάτων ὑπ᾿ αὐτῶν "γενομένων ἄξιον τῆς ἑαυτῶν ὄψεώς παρέχεται τὸ ϑαῦμα. ὁπότε "τοίνυν ταῦτα ποιεῖν δοκοῦσι, σαφῶς νοεῖται, εἰ καὶ τὰ μάλιστα αὐτοὶ 25 -οὐχ αἰσϑάνονται οὐδὲ ὁρῶσιν ὑπερηφάνως, ὅτι τοῖς ἑαυτῶν ἔργοις saugen δοκοῦντες ἁλίσχονται. ἡλίκος τοίνυν χαὶ πόσος τε ὁ ϑεός ἐστιν ὁ πάντων δυνάστης οὐχ ἡ ὁρώμενος, τίς χαὶ πάντων αὐϑέν- »τῆης ἐστὶ καὶ κριτής, ὅν τινες αὐτῇ τῇ πεποιϑήσει τῆς ἰδίας, ὡς »νομίζουσιν, ἀρετῆς (ὑβρίζοντες ἑαυτοὺς) λανϑάνουσιν. αὐτοῦ γὰρ τῇ 80 -διατυπώσει καὶ τὸ εἶδος τοῦ ἡμετέρου σώματος ἔλαβε τὸν ὀφειλόμενον
A>H V!Pp3 M?P!P2
1 ἐπισχιασϑὲν HSS 2 1’ αὐτῆς] ταύτης HSS 5 εἷς] eis H | δυνάμενα H | πάντων + τῶν H 6 οὕτως HSS 7 τρόπῳ τοῦ αὐτοῦ λόγου τοῦ Ayım- τάτου vw A? | etwa ὁμιλίαν, (τὴν γνῶσιν) τοῦ Ltz. 9 παρέχει P3 15 ὑπὸ] ἀπὸ ΡΣ | τῆς -Υ! 18 χαὶ ἄργυρον καὶ χαλχὸν «ο A? 19 (ὕλας) G.L. 20 ἀπαγγελλόμενοι ΑῬΈ 98 γενόμενον HSS | ro nachträglich eingefügt H 24 αὐτοὶ] αὐτοῦ M? 26 αὐχεῖν] ἔχειν H 27 ἐστὶν ὁ ϑεός mw P?2 | ὁ
πάντα δυνάστης M-P!P2V!A2 (wo aber corr. in ὁ πάντων δυνάστης), P? ὁ τοῦ nav- τὸς δυνάστης und am Rand ὁπάντων H | etwa οὐχ (ὁρῶσιν οὐδὲ γινώσκουσιν) G.L. οὐχ ὁρῶσιν, ὕστις καὶ Liz. 29 corr. Ltz.
4*
30
31
33
10
(
52 Gelasius
»τύπον, χαὶ ἵνα σχῶμεν τῆς ἁρμονίας τὴν ἀκμήν, ὁ αὐτὸς τῶν πάντων μελῶν τὴν συζυγίαν ἰσχυροτάτοις νεύροις συνέδησεν, ἵνα ἐν πάσῃ πρά- ἔξει τῆς ἡμετέρας σπουδῆς ἀκάματον ἔχοιμεν τὴν ἀκμὴν τῆς οἰχείας "ἁρμονίας. τούτων τοίνυν σωτηριώδει διατυπώσει τελεσιουργηϑέν- τῶν χαὶ πνεῦμα ἡμῖν, ἵνα ταῦτα πάντα χινεῖσϑαι δύναιτο καὶ ἀκμά- ζει», ἐνέπνευσε καὶ ϑέαν τοῖς ἡμετέροις ὀφθαλμοῖς συνεχώρησε καὶ "πρός σύνεσιν τῇ ἡμετέρᾳ κεφαλῇ δέδωκε καὶ εἴσω τῆς χώρας ταύτης »πάσης τῆς διανοίας τῆς ἡμετέρας τὸν λογισμὸν συνέκλεισε. τοι- »γαροῦν εἴ τις εὖ φρονῶν ταύτης τῆς διατυπώσεως τὸν λογισμὸν »σχοπήσειξ, τὰ δὲ λοιπὰ παύσειεν, ἃ μήτε λόγῳ μήτε ἀριϑιμῷ περι- »ληφϑῆναι δύναται, ταχείᾳ ἐνθυμήσει καὶ ἰδεῖν καὶ συνιέναι δυνήσεται “τὴν αἰώνιον καὶ σωτηριώδη τοῦ ἀϑανάτου ϑεοῦ ἐξουσίαν χαὶ οὐ "δυνήσεται ἐχεῖνον πλάνης τινὸς χωρὶς ἄνϑρωπος ἐνδῆσαι, ὁπότε "σαφῶς αὐτῷ ἔξεστι χαὶ ἰδεῖν πάντα τὰ γεγονότα εἶναι δυνάμει τοῦ »ϑεοῦ, ὡς αὐτὸς πάντα ταῦτα εἶναι βεβούληται.
"va δὲ εἴη ἰδεῖν, ὅτε τις ἀϑέμιτος κόσμου πολιτεία τὴν τοῦ »ϑεοῦ ἀγνωσίαν τοῖς ἀνθρώποις ἀπειργάσατο, λογισμοῦ ἁμαρτήματος »προτέρου τεχϑέντος ἐκ πλάνης τοῦ ἐχϑροῦ ἐν ταῖς τῶν σκαιῶν ἀνθρώπων ἀϑλίαις ψυχαῖς, ἐκ τοῦ ϑείου νόμου λαβεῖν ἡμᾶς ἔνεστι σαφῆ τὴν περὶ τούτου ἀπόδειξιν. ἐξ ἐχείνου γὰρ καιροῦ, ἐξ οὗ οὐπὸ τῶν δύο ἐχείνων τῶν ἐν ἀρχῇ κατασταϑέντων τὸ ϑεῖον καὶ "ἅγιον πρόσταγμα μετὰ τῆς προσηκούσης ἐπιμελείας οὐκ ἐφυλάχϑη, »ἐτέχϑη μετὰ ταῦτα τῆς προσηγορίας ταύτης τὸ ἄνϑος" γέγονε δὲ "συνεχὲς καὶ μᾶλλον ἐπηύξησεν, ἐξ οὗ καὶ οἱ προειρημένοι δύο ϑείῳ »γεύματι ἀπεβλήϑησαν" ἕως δὲ τοσούτου ἡ ὕλη αὐτὴ μετὰ τῆς σκαι- >OTNTOE τῶν ἀνϑρώπων προήχϑη, ὥστε τῆς TE ἑῴας καὶ τῶν πρὸς "δύσιν κρηπίδων κατεψηφίσατο αὐτὴ τε ἡ ὑπερβολὴ τῆς ἐναντίας "δυνάμεως τὰς διανοίας τῶν ἀνϑρώπων κατέλαβε καὶ ἡμαύρωσεν. > x ἐν © μέντοι προστάγματι ἅγιος καὶ ἀϑάνατός ἐστι τοῦ τὰ πάντα "δυναμένου ϑεοῦ ὃ ἀχάματος οἶχτος. πάσαις γὰρ ταῖς ἡμέραις καὶ »τοῖς χρύγοις τοῖς παρεληλυϑόσιν ἀναριϑμήτους τῶν δήμων πολυ-
A®H Υ1Ρ8 ΜΈΡΙΡΞ
3 οἰκίας A?HV!P3 πάντα ταῦτα wo H ὅΓ καὶ ἀχμάζειν δύναιτο oo» ΜΞΡ1ΡΞ2ΚΥγ1Ρ3 7 πρός --- Αἂν. dazu | ταύτης --- 8 ἡμετέρας >A? 10 δὲ] δή P3_ 11 συνεῖναι V! συνίναι P3 | δύναται P3 δύνηται V! 12 σωτηριώδει A? 13 χωρὶς] lies etwa σειραῖς oder σχοινίοις Ltz. | ὁπότε] APHM2P!P2 σέ ποτε V! σέπεται P3 (σχέπτεσϑαι Balf.) 15 ταῦτα πάντα w P?2 | βούλεται HM?P!P? 19 ἀϑλίως HV!P3 23 ταῦτα > M?P!P? | προσηγορίας nämlich ἁμαρτήματος vgl. Z. 17 24 δύο nachträglich eingefügt A? 26 ze > HP? | τῶ») τὴἘὲ H
34
35
36
37
38
10
τῷ
. Be
Kirchengeschichte II 7, 33—41 53
»πληϑείας ἀπὸ τοῦ βάρους τούτου di ἐμοῦ τοῦ αὐτοῦ ϑεράποντος ὁ -ϑεὸς δεδουλωμένας ἐλευϑεροῖ, χαὶ εἰς ἐντελῆ αἰωνίου φωτὸς ἐξάξει »λαμπρότητα. ἀπὸ τούτων τοιγαροῦν ἐγώ, ἀδελφοὶ ποϑεινότατοι, -οἰχειοτέρᾳ τινὶ προνοίᾳ καὶ ἐνδόξοις εὐεργεσίαις τοῦ ἀϑανάτου καὶ "ἡμετέρου ϑεοῦ τὸ λοιπὸν ἐπισημότερος εἶναι τῇ πρὸς αὐτὸν καϑα- »ρωτάτῃ πίστει πέποιϑα. : »Δεξάσϑω τοιγαροῦν μὲ ἡ ἀγνοτάτη σύνοδος τῆς ὑμετέρας ἁγιό- ταν μὲν ᾿ ; : OR τητος, καὶ μὴ μοι τὴν σωφρονεστατην ἐχχλησίαν καὶ τῆς αγνῆς :χοινῆς TE πάντων ἡμῶν μητρὸς τὰς ϑύρας ἀντιτεϑῆναι ἀνάσχησϑε. »εἰ χαὶ τὰ μάλιστα χαὶ νῦν ὁ λογισμὸς τῆς ἐμῆς ψυχῆς ἐντελῆ τὴν »καϑαρότητα τῆς χαϑολικῆς πίστεως ἐπιζητῶν, τοῦτο ἑαυτῷ γενέσϑαι »οὐκ οἴεται εἶναι ἄξιον, ὅμως προτρέπει χαὶ ὑπομιμνήσκει, καὶ τὸ :-μέτωπον τῆς οἰχείας αἰδοῦς πασῶν τῶν καλλίστων ἀρετῶν ἐξενή- >voyE σφραγῖδα, καὶ τῶν πυλώνζων) τῆς ἀϑανασίας ἤρξατο ἄπτεσϑαι »χκαὶ τούτους χρούειν, ὕπως καὶ ὑμεῖς τῆς ὑμετέρας ἀδελφότητος εὐϑὺς -συγχωρῆσαι τὴν εὐγοιαν καταξιώσητε εἰς μίαν ὁμόνοιαν καὶ εἰρήνην eis καϑολικῆς πίστεως βλέψαντες. τοῦτο γὰρ τῷ ϑεῷ πρεπῶδες »χαὶ τῇ τῆς καϑολικῆς ἐκκλησίας πίστει ἁρμόδιον καὶ τῷ κοινῷ τῶν "πραγμάτων συμφέρον, ἵνα τῆς ϑεόϑεν ἡμῖν παρασχεϑείσης ἐντιμο- "τάτης εἰρήνης ἀξίαν ἀμοιβὴν τῷ ταύτην ἡμῖν χαρισαμένῳ κοινῶς »ἅπαντες προσενέγκωμεν. δεινὸν γὰρ ὡς ἀληϑῶς ἂν εἴη καὶ ἄγαν -δεεινὸν χαταλυϑέντων τῶν πολεμίων καὶ μηδενὸς ἀντιτείνειν ἔτι "τολμῶντος, βάλλειν ἡμᾶς ἀλλήλους καὶ τοῖς δυσμενέσιν ἡδονὴν καὶ ᾿γέλοτα προξενεῖν, ἄλλως τε ἰδὲ; χαὶ περὶ ϑείων διαλεγομένους ᾿πραγμάτον χαὶ τοῦ παναγίου πνεύματος τὴν διδασκαλίαν ἀνάγραπτον »ἔχοντας. εὐαγγελικαὶ γὰρ βίβλοι καὶ ἀποστολικαὶ χαὶ τῶν παλαιῶν -προφητῶν τὰ ϑεσπίσματα σαφῶς ἡμᾶς, ἅπερ χρὴ περὶ τοῦ ϑείου -φρονεῖν, ἐκπαιδεύουσι. τὴν πολεμοποιὸν οὖν ἀπελάσαντες ἔριν, ἐκ "τῶν ϑεοπνεύστων λόγων λάβωμεν τῶν ζητουμένων τὴν λύσινκ«.
9 vgl. Gal. 4, 26 — 21—29 vgl. Thdt. 17, 11. 12 p. 32
A2H ViP3 M?P!P?
4f ἡμετέρου χαὶ ἀϑανάτουςοΥ᾽ 7 ue>M? | ἁγιωτάτη P3 | ἡμετέρας H 9 χοινῆς >M2P!P2 | τε] χαὶ A? | ἀνάσχοισϑε A?M2P!P2 | wohl ἀντιταϑῆναι Ltz. 11 ἑαυτῷ] ῥᾶστα H | ξαυτῷ + ῥᾶστα M2P!P2 14 πυλώνων wegen des folgenden τούτους G.L.; πυλῶν HSS 15 ἡμεῖς A? | ἡμετέρας corr. in ὑμετέρας A? ὑμε- τέρας PIP2V! ἡμετέρας ἃ. übr. HSS 16 ἄνοιαν P2 | χαταξιώσητε --- ὁμόνοιαν > P° 22 μηδενὸς) μηδὲν V! 24 διαλεγομένου P? 28 πολεμοποιὰν A?V! πολεμο- ποιοῦν P3 | οὖν > P3
39
40
41
5
10
15
20
54 Gelasius
= x 2 ’ c ’ « 4 \ Ταῦτα καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια ὁ πάνσοφος βασιλεύς, οἷα δὴ 42
-» ’ = - c ‚, - > παῖς φιλοπάτωρ, τοῖς ἱερεῦσιν ὡς πατράσι προσέφερε, τῶν ἀποστο- - x ’ λικῶν δογμάτων τὴν συμφωνίαν πραγματευόμενος. τῆς δὲ συνόδου τῶν συνελϑόντων ἐπὶ τὸ αὐτὸ ἐπισκόπων — τριακόσιοι δὲ ἦσαν δέκα καὶ ὀχτώ: ἀλλ᾽ οἱ μὲν τριακόσιοι καὶ πρός τοῖς λεγομένοις ἐπείϑοντο \ ’ \ > ’ ec ’ ’‚ - [2 Gy χαὶ τὴν TE πρὸς ἀλλήλους ομονοιαν τὴν TE τῶν δογματῶν υγίειαν > ΄ Ran , \ x ’ ’ Au) > ἠσπάζοντο οἱ δὲ λοιποί, καϑὼς καὶ παλαι εἰρήχαμεν, τοῖς ANOOTO- > ΄ ’ x - )» ’ ’ λικοῖς avrsuayovro δογμασιν, oltıwes τὴν τοῦ Aoslov doSav μεγα- τ ; "op , \ \ \ > \ ar λοφυῶς συγχροτεῖν Eorovdabor, δέχα καὶ ἑπτὰ τὸν ἀριϑ'ιμὸν οντες, E > N ’ ς Δι ΝᾺ ὃ ’ c \ [4 ὯΝ Θ , c = ὑσέβιος τε ὁ Nıxoundevs, ὡς καὶ πρότερον εἴρηται, Θέογνις ὁ τῆς ’ ’ 'G ’ ΄ Νικαίας, ἥαρης Χαλχηδονος, Θεοδωῶρος Πρακλείας Θρᾷκης, Mnvo- ’ ’ [4 [4 ’ ΄ pavrog ῳφέσου, Πατροφιλος Σχυϑοπολεῶς, ΔΝαρχιόσσος Neowvıados ΄, ’ a - > ’ > ”. - ς Κιλικίας δευτέρας, ἣν νῦν Eionvovroiım ονομαζομεν, Θεωνᾶς ὁ Mao- Ἢ =, - ar DAR, x 2 - μαρίτης, Dexovvdog Πτολεμαΐδος Αἰγύπτου καὶ σὺν αὐτοῖς ἕτεροι > - ur ’ € μῶν ie ὀχτὼ οἵτινες ἑαυτοὺς τῷ τῶν τριακοσίων Ayiov χορῷ ἐπιμίξαντες < nr > ’ δ = > e > > ‚ ’ > ’ ος δῆϑεν ὀρϑοόδοξοι τοῖς ἀποστολιχοῖς ἀντέπραττον δογμασιν Agsio - ’ \ , 2 m. ς συνηγοροῦντες᾽ τοῦτοις δὲ γενναίως ἀντηγωνίζοντο οἱ ὃν αγίοις ; ς - Dan = Pie ’ ‚ πατέρες ἡμῶν Αλέξανδρος Κωνσταντινουπολεῶς τοτὲ πρεσβύυτξρος Ὶν N {A c >» ’, - 3, = ‚ 3 ᾿ ἢ R \ οὐ» καὶ Αϑανάσιος ὁ ἀρχιδιάκονος τῆς Αλεξανδρέων ἐκκλησίας" dio 4 ’, φ ἐς > > - ς u 0m ὟΝ c , καὶ φϑόνος ὥπλιστο κατ᾽ αὐτῶν, ὡς ὕστερον λέξομεν. οἱ δὲ ἡμέ- τεροι ἅγιοι ἐπίσκοποι καλοῦσι τὸν Agsıov εἰς τὴν σύνοδον, ἐπιτρέ- ποντες αὐτῷ συστῆναι τοῖς ἰδίοις δόγμασι γεύματι τοῦ τὰ πάντα νικηφόρου βασιλέως" ἐπείπερ, ὡς ἀρτίως εἰρήκαμεν, καὶ αὐτὸς τῇ ’ ’ συνοδῳ συνηδρευδν.
Ὅπου τοὺς λιβέλλους τῶν ἐπισχόπων 6 βασιλεὺς δέχεται.
2 Au x x x ΄ x x x - x “λλὰ τὸ χατὰ τὴν σύνοδον γεγονὸς ϑαυμαστὸν παρὰ τοῦ Ta
’ ’ - > are - x παᾶαντὰ VIXNPO00V βασιλέως οὐχ ASıov σιωπῇ παραπέμψασϑαι. καὶ x (4 - ’ N ‚ γὰρ ἐπισυναχϑέντων παντῶν τῶν ἐπισχόπῶν καί, καϑὼς ἔϑος ἐστί,
“ ’ ’ x ’‚ = ,
γενομένων ζητήησεῶν τὲ καὶ συγχρίσεων παρὰ τινῶν τῶν ERLOXKONDV
5 le ᾽ν, ᾿ ΠΝ ‚ 30 ἐρεσχελιῶν ἕνεκα ἄλλου πρὸς ἄλλον ἔχοντος, λιβέλλων τε ἐπιδιδομέ-
1—24 vgl. Thdt. 1 7, 13. 14 p. 32f. Soer. I 8, 31 p. 46. Rufin. X 5 p. 964 — 25—5. 55, 18 vgl. Rufin. X 2 p. 961. Socr. I 8, 181 p. 41
A2A1 (von 2.25 ὅπου δ) Η V:!P3 M2P1!P2
1 τὰ >H 2 προσέφερε] φέρων A? 4 d&>P? es ist ein Anakoluth. Pasquali. 5 noeösc—6rs>V! 7 πάλαι εἰρήκαμεν] προειρήκαμεν M2P!P2 8